Hanumant Bhopale
Follow My Social Media youtube.com/@hanumantbhopale
www.facebook.com/profile.php?id=100063538068845&am…
२) instgram : @hanumantbhopale
३) Teligram:
t.me/drhanumantbhopale
4) SUBSCRIBE : youtube.com/@hanumantbhopale
5) Mobile No : 9767704606
This channel is full of motivational videos.
Study methods, counselling, motivation, parasonality development, poem, positive thoughts
प्रेरणादायी विचार, व्यक्तिमत्त्वविकास
डॉ .हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
Dr. Bhopale Hanumant Marotirao
hmbhopale@gmail.com
youtube.com/@hanumantbhopale
Hanumant Bhopale
🌿 जवळची व्यक्ती गेल्यानंतर… तिच्या आठवणींसह जगायचं कसं?
“सर, माझ्या पाठीवरचा हात गेला… साथ गेली… माझा विसावा गेला. आता कसं जगू?”
जवळची व्यक्ती गेल्यावर तिच्यासोबतचे संवाद, माया आणि रोजच्या सवयींचीही पोकळी जाणवते. आठवणी दाटून येतात. कधी राहून गेलेल्या भेटींची, न बोललेल्या शब्दांची खंत बोचते…
अशा वेळी मनाला उपदेशापेक्षा ऐकून घेणारा माणूस आणि मायेची साथ हवी असते.
रडू आलं तर रडा. मनातलं विश्वासू व्यक्तीशी बोला. स्वतःला सावरण्यासाठी वेळ द्या. गरज वाटल्यास तज्ज्ञांची मदत घ्या.
त्यांना विसरायचं नाही… त्यांच्या आठवणी जपताना स्वतःच्या जगण्यालाही जागा द्यायची आहे.
त्यांच्या आठवणी मौल्यवान आहेत; तुमचं आजचं आयुष्यही मौल्यवान आहे. सविस्तर लेखासाठी संपर्क
— प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
वक्ता, समुपदेशक, यूट्यूबर तथा व्यक्तिमत्त्व विकासतज्ज्ञ
9767704604
#मानससूत्र #आठवणी #मनालाआधार #समुपदेशन #हनुमंतभोपाळे
12 hours ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
गरिबी अनुभवलेला आणि गरिबांच्या दुःखाची जाण असलेला कलावंत : नाना पाटेकर
नांदेडच्या कुसुम सभागृहात नाना पाटेकर बोलत होते. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना मदत करण्यासाठी ते आले होते. त्या वेळी त्यांना जवळून पाहण्याची आणि ऐकण्याची संधी मला मिळाली.
शेतकरी कुटुंबांच्या दुःखाविषयी ते पोटतिडकीने बोलत होते. त्यांच्या बोलण्यात सामाजिक कळवळा जाणवत होता. बोलताना त्यांच्या डोळ्यांच्या कडा ओलावलेल्या दिसल्या. त्यांच्या शब्दांतून व्यक्त होणारी वेदना आणि त्या वेदनेला त्यांनी दिलेला कृतीचा प्रतिसाद यांमुळे उपस्थितांची मने हेलावली होती.
त्या प्रसंगी मला जाणवलं—पडद्यावर आपल्या अभिनयातून मने जिंकणारा हा कलावंत प्रत्यक्ष आयुष्यातही दुःखातल्या माणसांशी मनापासून जोडला गेलेला आहे.
त्यांच्या निधनानंतर व्यक्त झालेल्या भावना पाहताना हा प्रसंग पुन्हा आठवला. सामान्य शेतकरी, शेतमजूर, कष्टकरी आणि चित्रपटांचे चाहते हळहळले. देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही शोक व्यक्त करून त्यांच्या अभिनयाचं आणि स्पष्टवक्तेपणाचं स्मरण केलं. इलेक्ट्रॉनिक माध्यमं, समाजमाध्यमं आणि वृत्तपत्रांतून उमटलेल्या प्रतिक्रियांमध्ये नानांविषयीचा आदर आणि आपुलकी दिसत होती.
काही वेळा कुणी विचारतं—
“कोण विचारतं कलेला? सामाजिक जाणिवेने जगणाऱ्या माणसाची कोण दखल घेतं?”
असा प्रश्न पडला असेल, तर नानांविषयी लोकांनी व्यक्त केलेल्या भावनांकडे पाहावं. त्यांच्या अभिनयाविषयीच्या आदराबरोबरच संकटात मदतीला आलेल्या माणसाविषयीची कृतज्ञताही त्या भावनांमध्ये होती.
त्यांच्याकडे कोणतं राजकीय सत्तापद होतं? ते कोणत्या पक्षाचे नेते होते? तरीही त्यांनी जनतेच्या हृदयात स्थान मिळवलं होतं. आपल्या कलेतून, बोलण्यातून आणि सामाजिक कृतीतून त्यांनी लोकांशी जिव्हाळ्याचं नातं जोडलेलं होतं.
कुणी म्हणेल, “नाना मोठे अभिनेते होते. त्यामुळे लोकांना दुःख होणारच!”
हो, ते मोठे अभिनेते होते. त्यांच्या अभिनयाचं मोल आहेच. चित्रपटसृष्टीत अनेक श्रेष्ठ कलावंत झाले आहेत. प्रत्येकाच्या योगदानाचं महत्त्व आहे. नानांविषयी वाटणाऱ्या आपुलकीचा विचार करताना मात्र त्यांच्या सामाजिक जाणिवेचीही दखल घ्यावी लागते. शेतकऱ्यांच्या आणि सर्वसामान्य माणसांच्या दुःखाला त्यांनी आपलं मानलं. त्यामुळे लोकांचं त्यांच्याशी असलेलं नातं पडद्यापुरतं मर्यादित राहिलं नाही.
नाना पाटेकर यांना गरिबांच्या दुःखाची जाण होती. त्यांच्या या जाणिवेला स्वानुभवाचं अधिष्ठान होतं. गरिबी काय असते, भूक काय असते आणि परिस्थितीपुढे माणूस किती असहाय होतो, हे त्यांनी लहानपणीच अनुभवलं होतं.
ते अवघे तेरा वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांची व्यवसायात फसवणूक झाली. कुटुंबावर आर्थिक संकट कोसळलं. शिकण्याच्या आणि खेळण्याच्या वयात त्यांच्यावर काम करण्याची वेळ आली. शाळा सुटल्यानंतर ते चित्रपटांची पोस्टर्स रंगविण्याच्या कामाला जात. आठ किलोमीटर जाणं आणि आठ किलोमीटर परत येणं, अशी रोज सोळा किलोमीटरची पायपीट त्यांना करावी लागे. महिन्याला अवघे पस्तीस रुपये आणि दिवसातून एक वेळचं जेवण, असा त्या कामाचा मोबदला होता.
जरा विचार करा. तेरा वर्षांचं मूल. शाळा करायची, काम करायचं आणि एवढं अंतर पायी चालायचं. घरच्या अडचणीत आपल्या परीने हातभार लावायचा.
अशा अनुभवातून गेलेल्या माणसाला दुसऱ्याच्या भुकेची वेदना समजू शकते. संकटातल्या कुटुंबाला आधाराची किती गरज असते, हे उमजू शकतं.
पण इथं एक प्रश्नही विचारायला हवा.
“गरिबी अनुभवली की माणूस आपोआप संवेदनशील होतो का?”
प्रत्येक वेळी असं घडत नाही. काही माणसं स्वतःच्या अडचणीतून बाहेर पडली की मागचं सगळं विसरून जातात. काही मात्र आपल्या अनुभवातून दुसऱ्याचं दुःख समजून घेतात. त्याच्या मदतीला पुढे येतात. अशा वेळी अनुभवाला माणुसकीची जोड मिळते.
नानांनी आपल्या अनुभवाला अशी कृतीची जोड दिली.
शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांच्या बातम्या आणि त्यांच्या कुटुंबांची वेदना यांनी नाना पाटेकर व मकरंद अनासपुरे यांना मदतीसाठी पुढे येण्याची प्रेरणा दिली. ‘नाम फाउंडेशन’च्या अहवालातही या प्रारंभाची नोंद आहे.
नानांनी एका मुलाखतीत सांगितलेल्या प्रसंगाचा आशय असा होता—शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येची बातमी वाचून ते अस्वस्थ झाले. आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या मागे राहिलेल्या कुटुंबांचं काय होत असेल? मुलांचं काय? घर कसं चालत असेल? त्यांच्यासाठी आपण काय करू शकतो? असे प्रश्न त्यांच्या मनात उभे राहिले.
आपल्याजवळचे पैसे या कुटुंबांच्या मदतीसाठी द्यावेत, असा विचार त्यांनी केला. मकरंद अनासपुरे यांच्याकडे स्वतःचे पैसे देऊन ते शेतकरी कुटुंबांपर्यंत पोहोचवायला सांगितलं.
इथं एक गोष्ट आवर्जून लक्षात घ्यावी लागते. नानांनी इतरांकडून निधी उभा करण्याबरोबरच स्वतःचे पैसेही मदतीच्या कामी वापरले. त्यांच्या सामाजिक कळवळ्याला स्वतःच्या सहभागाचं बळ होतं.
संत तुकारामांच्या ओळी आठवतात—
“बुडती हे जन न देखवे डोळा। म्हणउनि कळवळा येतसे॥”
दुसऱ्याचं दुःख पाहून कळवळा येतो. पण त्या कळवळ्याचं पुढे काय होतं, हे महत्त्वाचं असतं. आपण हळहळून थांबतो की आपल्या कुवतीप्रमाणे काही करतो?
नाना आणि मकरंद अनासपुरे यांनी त्या अस्वस्थतेतून मदतीचं काम उभं केलं. पुढे ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून या प्रयत्नांना व्यापक स्वरूप मिळालं. शेतकरी कुटुंबांना मदत आणि ग्रामीण विकासासाठी काम पुढे गेलं. लोकांनीही सहकार्य केलं. एका संवेदनशील जाणिवेला सामूहिक बळ मिळालं.
सामाजिक जाणिवेने काम करणारे इतरही कलावंत आहेत. आमिर खान यांनी ‘पाणी फाउंडेशन’च्या माध्यमातून जलसंधारण आणि शेतकऱ्यांच्या समृद्धीसाठी लोकसहभागाचे प्रयत्न केले. सोनू सूद यांच्या संस्थेतून शिक्षण, उपचार आणि संकटातील मदतकार्य चालतं. अशा उदाहरणांतून लोकप्रियतेचा उपयोग समाजाच्या प्रश्नांसाठी कसा करता येतो, हे दिसतं.
शेतकऱ्यांच्या दुःखाप्रमाणेच कुष्ठरोगामुळे उपेक्षा सहन करणाऱ्या माणसांच्या वेदनांबद्दलही नानांना आस्था होती. थोर समाजसेवक बाबा आमटे यांच्या आनंदवनाशी असलेला त्यांचा जिव्हाळा त्यांच्या सामाजिक संवेदनशीलतेचा आणखी एक पैलू होता. तिथल्या माणसांशी संवाद साधणं, त्यांच्या सहवासात वेळ घालवणं आणि त्यांना प्रोत्साहन देणं यातून ही आस्था व्यक्त होत होती.
दुःखातल्या माणसाला आर्थिक मदतीबरोबर आपुलकीही हवी असते. त्याच्याजवळ बसणं, त्याचं म्हणणं ऐकणं आणि सन्मानाने संवाद साधणं याचंही मोल असतं.
कुणी विचारेल, “पैसे दिले की मदत झाली ना?”
मदत होतेच. पण समोरच्या माणसाला आपण एकटे नाही, आपली दखल घेणारं कुणीतरी आहे, असं वाटणंही आवश्यक असतं. त्याच्या कष्टाची आणि जगण्याच्या धडपडीची दखल घेतली की त्याला बळ मिळतं.
कुसुम सभागृहात नानांना ऐकताना मला त्यांच्या बोलण्यात ही आपुलकी जाणवली होती.
समाजात काही अनुचित घडलं की ते स्पष्टपणे बोलत. राजकारण्यांचीही कानउघाडणी करण्याचं धैर्य त्यांच्यात होतं. त्यांच्या प्रत्येक मताशी प्रत्येकजण सहमत असेलच असं नाही. मतभेद असू शकतात. पण आपल्याला जे वाटतं ते परखडपणे मांडण्याचा त्यांचा स्वभाव होता.
ते प्रभावी वक्ते होते. त्यांच्या बोलण्यात अनुभव होता, भावनेची तीव्रता होती आणि ऐकणाऱ्याला विचार करायला लावण्याचं सामर्थ्य होतं. वैयक्तिक आयुष्यातील दुःखांचा सामना करीतही ते आपल्या कलेतून आणि सामाजिक कार्यातून व्यक्त होत राहिले.
अनुभवाची समृद्धी आणि समानुभूती जेव्हा जनकल्याणाच्या कृतीत उतरते, तेव्हा माणसातील माणुसकीची उंची वाढते. अशी माणसं जनतेच्या आदराचा आणि आस्थेचा विषय होतात. त्यांच्या कार्याची इतिहासात नोंद होते आणि लोकांच्या मनातही ती राहतात.
नानांची आठवण काढताना त्यांच्या भूमिका आठवतील. त्यांचे संवाद आठवतील. त्यांचा परखड आवाज आठवेल. त्याचबरोबर संकटातल्या माणसांसाठी पुढे आलेला त्यांचा मदतीचा हातही आठवेल.
आपण सगळे नाना पाटेकर होऊ शकणार नाही. पण आपल्या आसपासच्या दुःखाची दखल तर घेऊ शकतो. कुणाचं म्हणणं ऐकू शकतो. कुणाला वेळ देऊ शकतो. आपल्या कुवतीप्रमाणे मदत करू शकतो.
“माझ्याकडे फार पैसे नाहीत. मी काय मदत करू?”
असा प्रश्न पडला, तर आपल्याकडे असलेल्या वेळेचा, ज्ञानाचा आणि कौशल्याचा विचार करावा. एखादा उपक्रम राबवता येतो. कुणाला दिशा दाखवणारे दोन शब्द बोलता येतात. अडचणीतल्या माणसाला योग्य मदतीपर्यंत पोहोचवता येतं. चांगलं काम करणाऱ्याला प्रोत्साहन देता येतं.
आणि एवढंही शक्य नसेल, तर किमान कुणी चांगला उपक्रम राबवत असेल, त्याला आपल्यामुळे उपद्रव होणार नाही, अडथळा निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेता येते. उपक्रम समजून घेऊन उपयोगी सूचना देता येतात.
मदतीसाठी पैसा असलाच पाहिजे असं नाही. वेळ, ज्ञान, कौशल्य, दिशादर्शक संवाद आणि सहकार्याची वृत्ती यातूनही दुसऱ्याच्या जगण्याला आधार देता येतो.
नानांची आठवण जपताना त्यांच्या सामाजिक जाणिवेचा थोडा भाग आपल्या जगण्यात आला, तर ती त्यांना कृतीतून दिलेली आदरांजली ठरेल.
प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
मोबाईल : ९७६७७०४६०४
21 hours ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
भावपूर्ण श्रद्धांजली
नाना पाटेकर यांच्या निधनाचे वृत्त प्रमुख वृत्तमाध्यमांनी दिले आहे. आपल्या भावना आणि बोलीचा स्पर्श कायम ठेवून मजकूर असा घेता येईल.
कलेतून मन जिंकणाऱ्या, सेवेतून माणसे जोडणाऱ्या नानांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!
आपल्या कलेच्या आणि सेवेच्या माध्यमातून स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केलेले प्रतिभावंत, समाजशील व्यक्तिमत्त्व नाना पाटेकर यांच्या दुःखद निधनाची वार्ता त्यांच्या सर्व चाहत्यांसाठी वेदनादायी आहे.
अभिनयातून मनाचा ठाव घेणारे नाना प्रत्यक्ष जगण्यातही माणसांच्या दुःखाशी जोडले गेले होते. स्पष्टवक्तेपणा हीदेखील त्यांची एक वेगळी ओळख होती. मनाला जे पटले, ते स्पष्टपणे बोलण्याची त्यांची वृत्ती होती.
‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी केलेले सेवाकार्य मोलाचे आहे. शेतकऱ्यांच्या दुःखात सहभागी होणे, संकटात सापडलेल्या माणसांना आधार देणे आणि पाण्यासाठीच्या कामांना बळ देणे, यातून त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीचे दर्शन घडले.
आज मराठवाड्यातील दुष्काळाची चिंता पाहताना मनात येते…
नाना आणखी जगायला पाहिजे होते. आज त्यांची गरज होती.
दुष्काळाने अडचणीत आलेल्या माणसांना भेटण्यासाठी, त्यांचे दुःख ऐकण्यासाठी आणि त्यांना धीर देण्यासाठी नाना नक्कीच आले असते, असे वाटते. त्यांच्या येण्यानेही अनेकांना आधार मिळाला असता.
‘नाम फाउंडेशन’च्या कार्यक्रमानिमित्ताने नांदेडच्या कुसुम सभागृहात ते येऊन गेले, ही आठवण कायम मनात आहे. आज त्यांच्या निधनाची वार्ता ऐकताना ती आठवण पुन्हा जागी झाली.
काही माणसे आपल्या कलेमुळे स्मरणात राहतात. काही आपल्या सेवेमुळे. नाना या दोन्ही माध्यमांतून माणसांच्या मनात राहतील.
त्यांच्या कार्याचे स्मरण करू या. त्यांनी जपलेली माणसांच्या दुःखाविषयीची संवेदना आपल्या कृतीतून जपू या.
नाना पाटेकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!
प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
3 days ago | [YT] | 1
View 0 replies
Hanumant Bhopale
पाणी जपून वापरता येईल… जीवन वाचवता येईल!
बंधू-भगिनींनो,
तहान लागली म्हणून हवे तेवढे पाणी तयार करून आपल्या घरात, शेतात किंवा धरणात भरता येत नाही. पण निसर्गाकडून मिळालेले पाणी साठवता येईल, जमिनीत मुरवता येईल आणि आवश्यक तितकेच, तेही जपून वापरता येईल.
कोरड्या दुष्काळाचे सावट माणसांचा, गुराढोरांचा गळा आवळण्यासाठी सज्ज होते, तेव्हा पाण्याचे मोल प्रकर्षाने जाणवते. विहिरींचा तळ दिसू लागतो. पाण्यासाठीची पायपीट वाढते. शेतातील हिरवेपण हरवते आणि माणसांच्या चेहऱ्यावरची काळजी वाढते.
आपण पाण्याचा वापर आवश्यक तितकाच आणि तोही जपून केला, तर आपल्यावरील संकटाची तीव्रता कमी करता येईल. पण त्यासाठी पाणी संपण्याची वाट पाहून चालणार नाही.
धरणे, तलाव, बंधारे यांतील पाणी सुरक्षित ठेवण्यावर विशेष भर देण्याची गरज आहे. केवळ शासकीय आणि प्रशासकीय कर्मकांड करून चालणार नाही. बैठका झाल्या, सूचना दिल्या, अहवाल तयार झाले, एवढ्याने पाणी वाचत नाही. ठरवलेल्या उपायांची अंमलबजावणी झाली पाहिजे.
धरणाचा संदर्भ आला म्हणून एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली…
जर मराठवाड्यात ही धरणे नसती, तर काय झाले असते?
याची कल्पना करा.
मराठवाड्यातील छोटा सागर वाटणारे जायकवाडी धरण, मन्याड धरण, विष्णुपुरी प्रकल्प आणि इतर जलसाठे नसते, तर काय राखून ठेवले असते? माणसांच्या, गुराढोरांच्या पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था कशी केली असती? शेतीला पाणी कुठून दिले असते?
अशा वेळी आधुनिक भगीरथ, श्रद्धेय डॉ. शंकरराव चव्हाण साहेबांची आठवण प्रकर्षाने येते. महाराष्ट्रातील जलसिंचनाला दिशा देण्यासाठी आणि पाटबंधारे प्रकल्पांच्या पूर्ततेसाठी त्यांनी केलेले कार्य मोलाचे आहे. म्हणूनच त्यांचा ‘आधुनिक भगीरथ’ असा गौरव केला जातो.
जायकवाडीसारख्या प्रकल्पाच्या उभारणीमागील दूरदृष्टी आणि प्रयत्नांचा विचार केला की, त्यांच्या कार्याविषयी कृतज्ञता वाटते. एवढे मोठे ऐतिहासिक काम करणाऱ्या माणसांचे कार्य चित्रपट, माहितीपट आणि पुस्तकांच्या माध्यमातून अधिक व्यापकपणे नव्या पिढीसमोर आले पाहिजे, असे वाटते.
आज आपण धरणातील पाणी राखीव ठेवले आहे. पण बाष्पीभवन थांबवू शकणार आहोत का? केवळ आदेश काढून ते थांबेल का?
म्हणून पाणी राखीव ठेवण्याबरोबरच त्याच्या वापराचे योग्य नियोजन करावे लागेल. गळती थांबवावी लागेल. अपव्यय टाळावा लागेल. पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी आणि योग्य ठिकाणी जमिनीत मुरवण्यासाठी प्रयत्न करावे लागतील.
बंधू-भगिनींनो,
आपण जलभक्षक आहोतच. आता जलरक्षक, जलसंरक्षक बनण्याची गरज आहे.
पाण्याचा वापर आपण करतो. मग ते जपण्याची जबाबदारीही आपण स्वीकारली पाहिजे.
अनेक जुन्या तलावांत, धरणांत आणि बंधाऱ्यांत गाळ साचलेला आहे. काही नको असलेल्या वस्तूही आपण त्यात टाकल्या आहेत. पाण्याची जागा गाळाने आणि कचऱ्याने व्यापली, तर पाणी साठणार कुठे?
या जलस्रोतांची देखभाल झाली पाहिजे. योग्य तांत्रिक मार्गदर्शनाखाली गाळ काढला पाहिजे. त्यांची सुरक्षितता आणि पर्यावरण यांचा विचार केला पाहिजे. गाळ पुन्हा मोठ्या प्रमाणात वाहून येऊ नये, यासाठी पाणलोट क्षेत्रातही काम झाले पाहिजे.
नदीत घाण टाकू नये, कचरा टाकू नये म्हणून अनेक ठिकाणी पुलांच्या दोन्ही बाजूंना तारांचे कुंपण केलेले आहे. तरी त्या तारांवरून कचरा टाकला जातो.
गोदावरी नदीत अशा पद्धतीने कचरा टाकताना पाहून मी एकाला विचारले,
“असं का करता बरे? आपण गोदावरी पवित्र मानतो. तिला देवीचा दर्जा देतो. मग तिच्या तोंडात घाण सोडत असू, अंगावर घाण टाकत असू, तर ते कितपत योग्य आहे?”
तो म्हणाला,
“माझी बायको सारखी सांगते… त्याच रस्त्यावरून जात आहात, तर हे नदीत टाका. हा कचरा दुसरीकडे टाकला, तर पाप लागते म्हणे!”
यावर हसावे की रडावे?
आपल्या घरातील कचरा नदीत टाकला म्हणजे घर स्वच्छ झाले, असे वाटते. पण आपल्या गावाला, शहराला पाणी देणारी नदी आपण घाण केली, त्याचे काय?
गोदावरीला देवी मानतो, तर तिला स्वच्छ ठेवणे हीदेखील आपली जबाबदारी नाही का?
फुले, पाने, निर्माल्य यांसारखा कुजणारा कचरा वेगळा संकलित करून त्यापासून खत तयार करता येते. अशा उपक्रमांची उदाहरणेही आहेत. मात्र त्यातील प्लास्टिक, कापड, धातू आणि इतर न कुजणाऱ्या वस्तू वेगळ्या कराव्या लागतील. सगळाच कचरा खड्ड्यात टाकला की त्याचे खत होते, असे नाही.
आपल्या श्रद्धेला विवेकाची जोड दिली पाहिजे. अजूनही वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजविण्यात आपण कमी पडतो आहोत, हे अशा प्रसंगांतून जाणवते. वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजविण्यासाठी झटणाऱ्या डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांचा खून करण्यात आला, ही वेदनादायी बाब आहे. प्रश्न विचारण्याची, कारण तपासण्याची आणि विवेकाने वागण्याची भूमिका आपण आपल्या जगण्यात रुजवली पाहिजे.
नदी स्वच्छ ठेवण्यासाठी नागरिकांनी जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. त्याचबरोबर घरांतील, शहरांतील आणि उद्योगांतील दूषित पाणी प्रक्रिया न करता नदीत जाऊ नये, यासाठी संबंधित यंत्रणांनीही आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.
बंधू-भगिनींनो,
पाण्याचा प्रश्न आला की आपण शासनाकडे पाहतो. शासनाची जबाबदारी आहेच. पण आपल्या हातात असलेले काम आपण करणार की नाही?
घरातील नळ गळत असेल, तर तो दुरुस्त करण्यासाठी दुष्काळाची वाट कशाला पाहायची? पाण्याची टाकी भरून वाहत असेल, तर मोटार बंद करण्यासाठी कोणाच्या आदेशाची गरज आहे? गाडी धुण्यासाठी, अंगण स्वच्छ करण्यासाठी पाणी वाहत ठेवण्याची आवश्यकता आहे का?
छतावर पडणारे पावसाचे पाणी योग्य व्यवस्थेतून साठवता येईल. स्थानिक परिस्थितीचा विचार करून, तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाने ते जमिनीत मुरवता येईल. गावातील जुने जलस्रोत स्वच्छ करता येतील. ओढे-नाले आणि पाण्याचे नैसर्गिक मार्ग मोकळे ठेवता येतील.
शेतीत पिकाच्या गरजेनुसार पाणी देता येईल. योग्य ठिकाणी ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर करता येईल. उपलब्ध पाण्याचा विचार करून पीकनियोजन करता येईल.
गावाने आपल्या पाण्याचा हिशेब ठेवायला काय हरकत आहे?
गावात किती पाणी उपलब्ध आहे? पिण्यासाठी किती लागेल? गुराढोरांसाठी किती ठेवावे लागेल? शेतीसाठी किती वापरता येईल? पुढचा पाऊस येईपर्यंत हा साठा पुरेल का?
पैशाचा हिशेब ठेवतो. मग आपल्या जगण्याचा आधार असलेल्या पाण्याचा हिशेब का ठेवू नये?
शाळा-महाविद्यालयांतही जलप्रबोधन झाले पाहिजे. विद्यार्थ्यांकडून केवळ घोषणा म्हणवून घेऊन चालणार नाही. पाण्याचा अपव्यय शोधणे, तो थांबवणे, पावसाच्या पाण्याचे संकलन समजून घेणे आणि जलस्रोतांच्या स्वच्छतेत सहभागी होणे, अशा कृतींशी त्यांना जोडले पाहिजे.
केवळ कोरडा दुष्काळ पडला म्हणूनच हे करायचे नाही. नेहमीच आपला प्रयत्न राहणे आवश्यक आहे की, वेगवेगळ्या उपायांनी पाणी साठवावे, जमिनीत मुरवावे, भूजलपातळी वाढवण्यासाठी प्रयत्न करावेत आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करावे.
पाणी म्हणजे जीव, पाणी म्हणजे जीवन.
हे जीवन जपण्यासाठी काय काय करता येईल, या संदर्भात मी ‘जल वाचवू, जीव वाचवू’ या संपादित ग्रंथाचे काम करीत आहे. उद्देश असा आहे की, जलप्रबोधन व्हावे, जनप्रबोधन व्हावे आणि त्यातून जलसंवर्धनासाठी कृती घडावी.
‘जल वाचवू, जीव वाचवू’ या संपादित ग्रंथासाठी लेख पाठवा.
जलसंवर्धनाचे अनुभव, उपयुक्त प्रयोग आणि लोकसहभागातून उभ्या राहिलेल्या कामांवरील लेख अपेक्षित आहेत. पाण्यासाठी ज्यांनी ज्यांनी काम केले, त्यांच्या कार्याची नोंद व्हावी म्हणून त्यांच्या कार्यावर आधारित लेखदेखील अपेक्षित आहेत.
कुणी पाणी अडवले. कुणी जमिनीत मुरवले. कुणी जुन्या जलस्रोतांना पुन्हा जीवन दिले. कुणी नदी स्वच्छ करण्यासाठी पुढाकार घेतला. कुणी पाण्याचा अपव्यय आणि प्रदूषण रोखण्यासाठी जनजागृती केली.
अशा माणसांचे प्रयत्न, त्यामागील भूमिका, त्यांना आलेल्या अडचणी आणि त्यांच्या कार्यातून घडलेले बदल लेखनबद्ध झाले पाहिजेत.
एखादे चांगले काम घडते. त्याचा लाभ अनेकांना होतो. पण त्या कामाची नोंद झाली नाही, तर कालांतराने ते विस्मृतीत जाते. म्हणून पाणी जपणाऱ्या माणसांच्या कार्याचेही स्मरण जपायला हवे.
गेल्या अठ्ठावीस वर्षांपासून केवळ सेवाभावी वृत्तीने चालू असलेल्या ‘ज्ञानदीपाची दीपावली’ या अभिनव उपक्रमात अशा कार्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करण्यात येणार आहे.
या उपक्रमात जलदूतांचा, जलनायकांचा प्रातिनिधिक स्वरूपात ‘राष्ट्रीय ज्ञानदीप जलसंस्कृती मित्र’ हा पुरस्कार देऊन सन्मान करण्यात येणार आहे.
सन्मानाने, सत्काराने कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी मिळते. त्यांच्या कार्याचे स्मरण होते. त्या कार्याचे स्मरण करणे हाही चांगले कार्य जिवंत ठेवण्याचा एक भाग असतो, हीदेखील यामागची भावना आहे.
त्यांच्या कार्याची ओळख इतरांना झाली, तर कुणाला प्रेरणा मिळेल. कुणी आपल्या गावात तसा प्रयत्न करेल. कुणी सुरू केलेल्या कामाला आणखी बळ देईल. एका माणसाच्या प्रयत्नातून अनेक माणसे उभी राहू शकतील.
म्हणून आपल्या परिसरातील अशा जलदूतांच्या, जलनायकांच्या कार्यावर आधारित लेख पाठवावेत. त्यांच्या कामाची ठोस उदाहरणे, ठिकाण, कालावधी, संपर्क आणि उपलब्ध छायाचित्रे यांचाही समावेश करावा.
बंधू-भगिनींनो,
दुष्काळाची चर्चा करतोच. आता आपल्या हातून पाण्याची बचतही होऊ द्या. नदीला माता म्हणतो, तर तिच्या स्वच्छतेची जबाबदारीही घेऊ या. धरणे उभारणाऱ्यांचे स्मरण करतो, तर त्यांनी निर्माण केलेले जलसाठेही जपू या.
पाणी जपू या…
पाणी जपणाऱ्या माणसांचे कार्य जपू या…
जल वाचवू, जीव वाचवू!
प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
ई-मेल : hanumantbhopale@gmail.com
मोबाईल : 9767704604
3 days ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
निवडणुकीत हरलात; स्वतःच्या नजरेत हरू नका!
महाराष्ट्रात आगामी ग्रामपंचायत निवडणुकांची तयारी करणारा एक सरपंचपदाचा इच्छुक उमेदवार काल मला भेटायला आला. गावासाठी काहीतरी करण्याची इच्छा त्याच्या बोलण्यात होती; पण त्याच वेळी मनात पराभवाची भीतीही होती.
“सर, मी सरपंच होऊ इच्छितो; पण निवडणुकीत पराभव झाला तर कसं होईल, याची भीती वाटते,” तो म्हणाला.
पुढे त्याने भेटण्याचे कारण सांगितले.
“आपल्या ‘Hanumant bhopale’ या यूट्यूब चॅनेलवरील एक व्हिडिओ ऐकला. तो मला अतिशय भावला. म्हणून आपली वेळ घेऊन प्रत्यक्ष भेटायला आलो. या संदर्भात थोडं मार्गदर्शन केलं, तर बरं होईल.”
मी त्याला म्हणालो, “मार्गदर्शन म्हणण्यापेक्षा आपण काही संदर्भ घेऊन चर्चा करूया. त्यातून तुमच्या मनातला संभ्रम दूर होईल, असं मला वाटतं.”
आणि सहजच विचारलं—
“खरंच, तुम्हाला निवडणुकीत कशासाठी उभं राहायचं आहे?”
हा प्रश्न प्रत्येक इच्छुक उमेदवाराने स्वतःला विचारला पाहिजे. सरपंच व्हायचे आहे, हे ठरले असेल; पण सरपंच होऊन काय करायचे आहे, हेही स्पष्ट असले पाहिजे. गावातील कोणते प्रश्न सोडवायचे आहेत? शिक्षण, स्वच्छता, पाणी, आरोग्य, रस्ते किंवा सामाजिक सलोखा—यांपैकी कोणत्या कामासाठी आपली तयारी आहे?
कुठे उभं राहायचं आणि का उभं राहायचं, हे निश्चित झालं की कार्याची दिशा स्पष्ट होऊ लागते.
पद मिळवण्याची इच्छा आणि गावासाठी काम करण्याची इच्छा या दोन्ही एकत्र असू शकतात. मात्र, निवडणुकीचा निकाल प्रतिकूल लागला, तर गावासाठी काम करण्याची इच्छाही संपणार आहे का, याचा विचार करायला हवा.
मित्रांनो, लोकांसाठी काम करताना प्रतिसाद वेगवेगळे मिळतात. कधी कौतुक होते, कधी टीका होते, तर कधी आपल्या कामाची दखलही घेतली जात नाही. प्रत्येक वेळी आपल्या अपेक्षेप्रमाणे प्रतिसाद मिळेलच, असे नाही. तरी आपण केलेल्या कामातून एखादी अडचण दूर होत असेल, एखाद्याला आधार मिळत असेल किंवा गावात चांगला बदल घडत असेल, तर त्या कामाला अर्थ आहे.
लोकांचा प्रतिसाद ऐकला पाहिजे. त्यांच्या अडचणी, सूचना आणि टीकेतून शिकले पाहिजे. पण केवळ कौतुक मिळत नाही म्हणून काम थांबवू नये.
प्रतिसाद बदलत राहतो; आपल्या कृतीतून कार्याचा इतिहास घडत जातो.
निवडणुकीतील पराभव म्हणजे तुमच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा पराभव नसतो. दीर्घकाळ काम केलेल्या व्यक्तीलाही पराभव स्वीकारावा लागू शकतो. निकालावर कामासोबतच पक्षबळ, संपर्कजाळे, प्रचार, स्थानिक समीकरणे, आर्थिक साधने आणि सामाजिक ओळखी अशा अनेक घटकांचा प्रभाव पडू शकतो.
म्हणून पराभव झाला म्हणजे तुमचे आजवरचे योगदान शून्य झाले, तुमची योग्यता संपली किंवा तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाला काहीच मोल उरले नाही, असा निष्कर्ष काढू नका.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे उदाहरण यासाठी बोलके आहे. १९५२ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांचा पराभव झाला. मात्र, त्या निकालामुळे त्यांची विद्वत्ता, सामाजिक न्यायासाठीचा संघर्ष आणि देशासाठीचे योगदान कमी झाले नाही.
येथे ऐतिहासिक घटनाक्रमही स्पष्ट असला पाहिजे. बाबासाहेब जुलै १९४७ मध्ये मुंबई प्रांतातून संविधान सभेवर पुन्हा निवडून आले आणि ऑगस्ट १९४७ मध्ये संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष झाले. त्यांचे हे कार्य लोकसभा निवडणुकीतील पराभवाच्या आधीचे होते.
या उदाहरणातून एवढे निश्चित समजते की, एका निवडणुकीचा निकाल व्यक्तीच्या आयुष्यभराच्या कार्याचे संपूर्ण मोजमाप करू शकत नाही.
माणसाचा प्रभाव केवळ सत्तेच्या पदावर अवलंबून नसतो. महात्मा गांधींचे नेतृत्व आणि बाळासाहेब ठाकरे यांचा जनमानसावरील प्रभाव यांची स्वरूपे वेगवेगळी होती; तरी त्यांच्या उदाहरणांतून सत्ता चालवणारे पद स्वतःकडे नसतानाही प्रभाव निर्माण करता येतो, हे दिसते.
याचा अर्थ निवडणूक लढवू नका किंवा पद मिळवण्याचा प्रयत्न करू नका, असा अजिबात नाही. सरपंचपद मिळाल्यास गावासाठी काम करण्याचे अधिकार आणि संधी मिळतात. त्यासाठी जरूर प्रयत्न करा. मात्र, आपल्या सामाजिक कार्याचे भवितव्य एका निकालाशी बांधून ठेवू नका.
पद मिळालं तर जबाबदारीने काम करा; पद मिळालं नाही तरी जबाबदारीची जाणीव सोडू नका.
निवडणूक लढवली, एवढ्याने सामाजिक योगदान सिद्ध होत नाही. निवडणूक जिंकली, तरी त्यानंतर केलेले काम महत्त्वाचे ठरते. पदावरील कार्यकाळ संपल्यानंतरही लोक एखाद्याची आठवण काढतात, कारण त्याने त्यांच्या जीवनात काही चांगला बदल घडवलेला असतो.
सरपंच म्हणून तुमचे नाव नोंदवले जाईल; पण गावकऱ्यांच्या स्मरणात ते राहण्यासाठी काम करावे लागेल. अडचणीच्या वेळी तुम्ही उपलब्ध होता का? सर्वांशी न्यायाने वागलात का? दिलेल्या आश्वासनांचा पाठपुरावा केलात का? गावाच्या साधनांचा प्रामाणिकपणे उपयोग केलात का? या प्रश्नांची उत्तरे तुमच्या कार्याचे मोल ठरवतील.
अर्थात, पराभव झाला तर आत्मपरीक्षणही करा. लोकांशी संवाद कमी पडला का? त्यांच्या अपेक्षा नीट समजल्या नाहीत का? आपल्या वागण्यात किंवा नियोजनात काही उणिवा राहिल्या का? त्या शोधा आणि सुधारा. प्रत्येक पराभवाचे कारण इतरांमध्येच शोधले, तर शिकण्याची संधी गमावाल.
स्वतःला प्रश्न विचारा; पण स्वतःला तुच्छ समजू नका. चुका स्वीकारा; पण स्वतःची योग्यता नाकारू नका.
मी त्या इच्छुक उमेदवाराला म्हणालो—
“तुम्ही गावासाठी कोणती कामं करणार आहात, ती आधी लिहून काढा. त्यांपैकी पदाशिवाय कोणती कामं सुरू करता येतील, ते पाहा. लोकांना भेटा, त्यांचं ऐका, आपल्या अधिकारांच्या मर्यादा समजून घ्या आणि पूर्ण करता येतील अशीच आश्वासनं द्या. निवडणुकीची तयारी करतानाच लोकांच्या विश्वासाचीही तयारी करा.”
कर्तृत्वातून नेतृत्वाला आधार मिळतो. सातत्याने काम केल्याने लोकांचा विश्वास मिळवण्याची संधी वाढते. मात्र, त्यातून पद मिळेलच, अशी हमी नसते. म्हणून आपल्या प्रयत्नांचे ध्येय स्पष्ट ठेवा आणि निकाल स्वीकारण्याची मनाची तयारीही करा.
मित्रांनो, विजय झाला तर नम्र राहा. पराभव झाला तर संयम ठेवा. निवडणुकीतील मतभेदांमुळे गावातील नाती तोडू नका. निकाल काहीही असला, तरी तेच गाव आणि तीच माणसे आपली आहेत.
पराभवाचे दुःख होऊ द्या; पण त्यातून स्वतःचे अवमूल्यन होऊ देऊ नका. चुका असतील तर सुधारा, कामाला नवी दिशा द्या आणि पुन्हा उभे राहा.
एका निवडणुकीत तुम्हाला मिळालेली मते महत्त्वाची आहेतच; तुमच्या कार्यामुळे सुकर झालेली माणसांची आयुष्येही तितकीच मोलाची आहेत.
सरपंच होण्याची तयारी करा—आणि निकाल काहीही लागला, तरी गावासाठी उपयोगी राहण्याचा निर्धार ठेवा!
— प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
वक्ता, समुपदेशक, यूट्यूबर तथा व्यक्तिमत्त्व विकासतज्ज्ञ
5 days ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
आत्मपरीक्षणातून आत्मसुधारणेकडे
एके दिवशी माझा एक विद्यार्थी मला भेटायला आला.
तो म्हणाला, “सर, तुमचं ‘यशाचा राजमार्ग’ हे पुस्तक मी वाचलं आहे. ते वाचल्यानंतर माझ्यात बरीच सुधारणा झाली. मला एका प्रश्नाचं उत्तर समजावून सांगाल का?”
मी म्हटलं, “बिनधास्त विचार. मला उत्तर माहीत असेल, तर आत्ताच देईन. माहीत नसेल, तर अभ्यास करून तुला सांगेन.”
तो हसत म्हणाला, “सर, तुम्ही किती हुशार आहात! पण तुम्हाला ‘मला उत्तर माहीत नाही’ असं सांगताना संकोच कसा वाटला नाही?”
मी त्याला विचारलं, “कशाचा संकोच?”
तो म्हणाला, “तुम्ही म्हणालात ना—उत्तर माहीत असेल, तर देईन; नसेल, तर अभ्यास करून सांगेन.”
मी शांतपणे म्हणालो, “मित्रा, सगळ्याच प्रश्नांची उत्तरं सगळ्यांना माहीत असतात असं नाही. हे सत्य आपण स्वीकारलं, की संकोच संपतो. माणूस सत्याचा स्वीकार करायला शिकतो. सत्यात फार मोठी ताकद असते. म्हणूनच आपण ‘सत्यमेव जयते’ म्हणतो. ‘सत्य परेशान हो सकता है, लेकिन पराजित नहीं।’”
त्या विद्यार्थ्याशी झालेला हा संवाद मला आजही पुन्हा पुन्हा आठवतो. प्रत्येक वेळी तो मला एक गोष्ट नव्याने जाणवून देतो—स्वतःला सर्व काही माहीत आहे असं दाखवण्यापेक्षा, जे माहीत नाही ते प्रामाणिकपणे मान्य करणं अधिक महत्त्वाचं आहे. हीच स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची सुरुवात असते.
“सर, मग माणसाच्या बोलण्यात आणि वागण्यात एवढा फरक का असतो?” त्याने विचारलं.
मी त्याला म्हटलं, “मित्रा, हा प्रश्न दुसऱ्याला विचारण्यापेक्षा स्वतःला विचारला, तर त्याचं उत्तर लवकर सापडेल.”
तो म्हणाला, “म्हणजे?”
मी सांगितलं, “आपण अनेकदा दुसऱ्याच्या चुका लगेच पाहतो. त्याने असं बोलायला नको होतं, त्याने तसं वागायला नको होतं, असं म्हणतो. पण दिवसभरात आपण काय बोललो, कसं वागलो, कुणाला दुखावलं का, कुठे चुकलो—याचा विचार किती वेळा करतो?”
तो थोडा शांत झाला.
“सर, रोज स्वतःकडे पाहणं सोपं नाही.”
“खरं आहे. स्वतःकडे पाहताना आपल्याला स्वतःच्या चुका दिसतात. त्या मान्य करणंही कठीण जातं. पण आत्मपरीक्षण म्हणजे स्वतःला दोष देत बसणं नाही. आपण कुठे चुकलो, काय सुधारता येईल आणि पुढच्या वेळी अधिक चांगलं कसं वागता येईल, याचा शांतपणे विचार करणं म्हणजे आत्मपरीक्षण.”
विद्यार्थी म्हणाला, “पण सर, चूक मान्य केली तर आपली प्रतिष्ठा कमी होत नाही का?”
मी म्हटलं, “चूक लपवली, तर मनावर ओझं वाढतं; चूक मान्य केली, तर सुधारणेचा मार्ग खुला होतो. ‘माझं चुकलं’ हे म्हणण्यासाठीही मोठं मन लागतं. सुधारण्याची तयारी असणं ही कमजोरी नसते—ती ताकद असते.”
तो पुन्हा म्हणाला, “सर, स्वतःच्या चुका कळल्या की मन खचत नाही का?”
मी म्हणालो, “चूक कळल्यावर खचून जाण्याची गरज नाही. चूक दिसणं म्हणजे आपण वाईट आहोत, याचा पुरावा नाही; ती सुधारण्याची संधी आहे. स्वतःला दोष देत बसण्याऐवजी स्वतःला विचारा—‘आता मी काय बदलू शकतो?’ हा प्रश्न मनापासून विचारला, तरी पुढची वाट दिसू लागते.”
आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या मनात काही चांगले विचार असतात. आपण प्रामाणिक राहावं, प्रेमाने बोलावं, दुसऱ्याचा आदर करावा आणि आपली जबाबदारी नीट पार पाडावी, असं आपल्याला वाटतं. पण प्रत्यक्ष वागण्यात कधी राग येतो, कधी अहंकार आडवा येतो, कधी आळस होतो, तर कधी आपणच बोललेली गोष्ट पाळत नाही. हीच आपल्या विचार, बोलणं आणि कृती यांमधली विसंगती.
“मग ही विसंगती कमी कशी करायची, सर?” त्याने विचारलं.
“दररोज स्वतःला काही प्रश्न विचारून,” मी म्हणालो. “आज मी कुणाशी कसं बोललो? माझ्या बोलण्याने कोणाचं मन दुखावलं का? मी ठरवलेलं काम पूर्ण केलं का? माझ्या चुकीची जबाबदारी घेतली का? उद्या मी कोणती एक गोष्ट सुधारू शकतो?”
हे प्रश्न स्वतःला विचारले, की आपण स्वतःचे न्यायाधीश न होता स्वतःचे मार्गदर्शक होतो. आत्मपरीक्षण म्हणजे सतत स्वतःला दोष देत राहणं नव्हे. स्वतःला कमी लेखणं किंवा प्रत्येक गोष्टीसाठी स्वतःलाच जबाबदार धरणंही योग्य नाही. चूक ओळखायची, तिचं कारण समजून घ्यायचं आणि शक्य असेल तिथे सुधारणा करायची—ही आत्मपरीक्षणाची योग्य दिशा आहे.
कधी कधी आपल्याला स्वतःची चूक दिसत नाही. अशा वेळी जवळच्या माणसांनी दिलेला अभिप्राय उपयोगी पडतो. कुणी आपल्याला एखादी त्रुटी सांगितली, तर लगेच रागावण्याऐवजी क्षणभर थांबून विचार करावा—“त्यांच्या बोलण्यात काही तथ्य आहे का?” प्रत्येक टीका बरोबर असेलच असं नाही; पण प्रत्येक टीका नाकारण्यासारखीही नसते. शांतपणे ऐकलं, तर त्यातून स्वतःला सुधारण्याचा धागा मिळू शकतो.
आत्मसुधारणा मोठ्या संकल्पांपासूनच सुरू होते असं नाही. कधी रागाच्या क्षणी शांत राहणं, दिलेलं वचन पाळणं, चूक झाल्यावर माफी मागणं, दुसऱ्याचं म्हणणं पूर्ण ऐकून घेणं—या छोट्या कृतींमधूनही ती घडत असते. “मी बदलेन” असं म्हणणं सोपं असतं; पण बदल रोजच्या वागण्यात दिसू लागला, तरच त्या शब्दांना अर्थ प्राप्त होतो.
आपली तुलना सतत इतरांशी करण्यापेक्षा कालच्या स्वतःशी करावी. कालपेक्षा आज मी अधिक संयमी झालो का? माझ्या बोलण्यात अधिक आपुलकी आली का? माझ्या जबाबदाऱ्या अधिक प्रामाणिकपणे पार पाडल्या का? या प्रश्नांची उत्तरं आपल्याला स्वतःच्या प्रगतीची जाणीव करून देतात. आत्मसुधारणेला वेळ लागतो; म्हणून एका दिवसात सगळं बदललं नाही, तरी प्रयत्न सोडायचा नसतो.
जी माणसं आत्मपरीक्षण आणि आत्मसुधारणा करत करत वाटचाल करतात, त्यांच्या जगण्यात इतरांच्या तुलनेत विसंगती कमी असते. कारण त्यांना आपली मर्यादा कळते, चूक दिसते आणि ती सुधारण्याची तयारीही असते. अशी माणसं परिपूर्ण असतात असं नाही; पण ती स्वतःला अधिक चांगलं घडवण्याचा प्रयत्न करत असतात. आत्मपरीक्षण माणसाला नम्र बनवतं; आत्मसुधारणा त्याच्या विचारांना आणि कृतीला जवळ आणते.
विद्यार्थी मित्रहो, स्वतःला बदलण्याची सुरुवात आजपासून करता येते. आज एक चुकीचा शब्द टाळा. एखादं अपूर्ण काम पूर्ण करा. कुणाची चूक दाखवण्याआधी स्वतःच्या वागण्याकडे पाहा. आणि मनापासून वाटलं, तर ज्याचं मन दुखावलं त्याची माफी मागा.
आपण स्वतःशी प्रामाणिक झालो, की आपल्या जगण्यातला विरोधाभास हळूहळू कमी होतो. आत्मपरीक्षण आपल्याला आपली ओळख करून देतं; आत्मसुधारणा आपल्याला आपलं अधिक चांगलं रूप घडवायला शिकवते.
स्वतःकडे पाहण्याचं धाडस ठेवा. कारण स्वतःला सुधारण्याची वाट तिथूनच सुरू होते.
प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
मो. 9767704604
ई-मेल: hanumantbhopale@gmail.com
1 week ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
सन्मानाने सेवेला प्रेरणा मिळते!
डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
“सर, स्वार्थ आणि परमार्थ यांपैकी जीवनात महत्त्वाचे काय?”
एका तरुणाने मला विचारले.
मी म्हणालो, “दोन्ही महत्त्वाचे आहेत. स्वार्थातून आपले कुटुंब समृद्ध होते, तर परमार्थातून समाज समृद्ध होत असतो. स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडणे गरजेचेच आहे; पण आपल्या क्षमतेनुसार समाजासाठीही काहीतरी करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.”
“समाजासाठी काम करणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांचा सन्मान का करावा?”
“निःस्वार्थपणे केलेल्या सेवेचा सन्मान व्हायलाच हवा. सन्मानामुळे सेवेला प्रेरणा मिळते. समाजासाठी झटणाऱ्यांचा गौरव करणे ही कृतज्ञता व्यक्त करण्याची पद्धत आहे. अशी कृतज्ञता त्या समाजाच्या वैचारिक उंचीचे आणि भावनिक समृद्धीचे लक्षण ठरते.”
नोकरी करणाऱ्याला कामाचा पगार मिळतो. व्यवसाय करणाऱ्याला नफ्यातून उत्पन्न मिळते. पण समाजासाठी वेळ, श्रम, ज्ञान आणि कौशल्य देणाऱ्या अनेक व्यक्ती कोणताही मोबदला न मागता काम करतात. गावाच्या विकासासाठी धडपडणारे कार्यकर्ते, विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणारे शिक्षक, जलसंधारणासाठी कष्ट घेणारे लोक आणि गरजूंच्या मदतीला धावणारे सेवाभावी कार्यकर्ते—अशा अनेकांच्या योगदानामुळे समाजाचे जीवन समृद्ध होते.
“मग त्यांच्या सन्मानामागची भावना काय असते?”
“हा सन्मान त्यांच्या पदाचा, नोकरीचा, व्यवसायाचा किंवा उद्योगाचा नसतो. योग्य मार्गाने मिळवलेल्या उत्पन्नातील काही भाग समाजासाठी देणाऱ्या व्यक्तीचा, आपल्या वेळेतील काही क्षण समाजासाठी निःस्वार्थपणे देणाऱ्या व्यक्तीचा हा गौरव असतो. थोडक्यात, व्यक्तीच्या समाजोपयोगी सेवेचा हा सन्मान असतो.”
सेवाभावी व्यक्ती आपल्या क्षमता, कौशल्य, शहाणपण आणि विविध गुणांचा आविष्कार आपल्या कार्यातून करत असते. सन्मानाच्या निमित्ताने तिचे हे गुण समाजासमोर येतात. समाजातील अनेक व्यक्तींमध्येही अशाच क्षमता, कौशल्य, शहाणपण आणि गुणांचा खजिना असतो. एखाद्या सेवाभावी व्यक्तीचा गौरव पाहून इतरांमधील हा खजिना जागृत होऊ शकतो. त्या क्षमतांचा उपयोग समाजाच्या समृद्धीसाठी होऊ शकतो.
“ज्ञानदीप परिवाराच्या ‘ज्ञानदीपाची दीपावली’मध्येही अशा व्यक्तींचा गौरव केला जातो का?”
“हो. ज्ञानदीप परिवाराच्या वतीने ‘ज्ञानदीपाची दीपावली’ साजरी करताना आम्ही विविध उपक्रम राबवतो. समाजातील सेवाभावी व्यक्तींच्या निःस्वार्थ कार्याचा गौरव ‘राष्ट्रीय ज्ञानदीप दिन पुरस्कार’ देऊन करतो. उपक्रमशील व्यक्ती आणि संस्थांचाही त्यांच्या समाजोपयोगी कार्यानुसार सन्मान करतो. यावर्षीही हा सन्मान आम्ही करणार आहोत.”
“या कार्यक्रमासाठी देणग्या घेतल्या जातात का?”
“देणग्या घेऊन समाजकार्य करणाऱ्या व्यक्ती किंवा संस्थांनी देणग्या घेऊ नयेत, असा माझ्या म्हणण्याचा अर्थ नाही. समाजहितासाठी देणग्या नक्की घ्याव्यात. मात्र देणगी स्वीकारली की त्या पैशाचा पारदर्शक हिशेब ठेवणे, तो जनतेसमोर सादर करणे आणि आर्थिक व्यवहारांचे लेखापरीक्षण करणे ही जबाबदारीही स्वीकारावी लागते. या बाबींवरून कधी मतभेद किंवा वादही होऊ शकतात.”
माझे लेखनकार्य आणि प्रबोधनकार्य सुरू असते. प्राध्यापक म्हणून नोकरी करताना माझ्या संसारिक जबाबदाऱ्याही आहेत. आर्थिक व्यवहारांचा हिशेब आणि त्याचे लेखापरीक्षण व्यवस्थित सांभाळणे मला जमणार नाही, याची मला जाणीव आहे. या उपक्रमासाठी माझी स्वतंत्र नोंदणीकृत संस्था नाही. म्हणून सामाजिक कार्यातील आर्थिक व्यवहारांत पडायचे नाही, असा मी निर्णय घेतला आहे. ही माझी वैयक्तिक भूमिका आहे; पारदर्शकपणे देणग्या स्वीकारून समाजकार्य करणाऱ्या व्यक्ती किंवा संस्थांच्या कार्याविषयी माझ्या मनात अनादर नाही.
‘ज्ञानदीपाची दीपावली’ कार्यक्रमासाठी लागणारा खर्च मी माझ्या पगारातून करतो. समाजाकडून देणग्या घेत नाही आणि निधी गोळा करत नाही. समाजाप्रती आपलेही काही कर्तव्य असते. त्या भावनेतून माझ्या उत्पन्नातील काही भाग या उपक्रमासाठी देतो.
“सन्मानाच्या वेळी तुम्ही देता काय?”
“आम्ही कौतुकाचे आणि गौरवाचे शब्द देतो. वस्त्राची शाल देताना मायेचा ओलावा देण्याचा प्रयत्न करतो. सुगंधी पुष्पांनी त्यांचा गौरव करतो; आणि मानपत्राच्या माध्यमातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील गुणरूपी सुगंधी पुष्प समाजासमोर आणतो.”
ज्यांचा सन्मान केला जातो, त्यांना नायगाव तालुक्यातील दरेगाव येथे यावे लागते. त्यांनी पायी यावे किंवा स्वतःच्या खर्चाने यावे, अशी आमची अपेक्षा नसते. माझा पगार सुरू झाल्यापासून ‘फुल नाही, तर फुलाची पाकळी’ म्हणून पगारातून शक्य तेवढी रक्कम देण्याचा प्रयत्न करतो. काही मान्यवर ही रक्कम स्वीकारत नाहीत. अशा वेळी त्यांचा गौरव धनाशिवाय करतो. या सन्मानासाठी ज्यांचा गौरव केला जातो, त्यांच्याकडून आम्ही कोणतेही शुल्क आकारत नाही.
“मग या कामात इतरांना काही योगदान द्यायचे असेल, तर देता येईल का?”
“कार्यक्रमासाठी आर्थिक स्वरूपातील योगदान आम्ही स्वीकारत नाही. मात्र कोणाला शैक्षणिक साहित्य किंवा समाजोपयोगी वस्तू द्यायच्या असतील, तर त्यांनी कार्यक्रमाला स्वतः उपस्थित राहून त्या संबंधित गरजू व्यक्तींना किंवा विद्यार्थ्यांना थेट द्याव्यात.”
यापूर्वी काही मान्यवरांनी गावातील जिल्हा परिषद शाळेला आणि विद्यार्थ्यांना थेट मदत केली आहे. आंबेडकरवादी मिशनचे प्रमुख दीपक कदम यांनी सुमारे तीस हजार रुपये किमतीची पुस्तके, तर श्री शारदा भवन एज्युकेशन सोसायटीचे सहसचिव प्राचार्य डॉ. रावसाहेब शेंदारकर यांनी पाच हजार रुपये किमतीची पुस्तके शाळेला दिली. मराठा सेवा संघाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष कामाजी पवार यांनी विद्यार्थ्यांसाठी चटया उपलब्ध करून दिल्या.
नांदेड जिल्ह्याचे तत्कालीन जिल्हाधिकारी अभिजीत कुमार राऊत यांनी ‘माझं गाव, माझी शाळा’ हा उपक्रम सुरू केला होता. त्याअंतर्गत मदत करू इच्छिणाऱ्यांनी ती शाळांना द्यावी, असे आवाहन मी त्यांच्या वतीने केले. या आवाहनाला उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाल्याने अनेक शाळांना आवश्यक साहित्य व सुविधा उपलब्ध झाल्या.
या सहकार्यामुळे शाळांमध्ये प्रवेशद्वारे उभारता आली. शासकीय पातळीवर पाठपुरावा करून कंपाउंड वॉल बांधण्यात आल्या आणि वीजपुरवठ्याची व्यवस्था करण्यात आली. तसेच वृक्षलागवड करण्यात आली. काहींनी पंखे, काहींनी खुर्च्या, तर काहींनी माईक सिस्टीम दिली. या सर्व सहकार्याचा थेट लाभ शाळा आणि विद्यार्थ्यांना झाला.
यावर्षी ‘ज्ञानदीपाची दीपावली’च्या निमित्ताने गरजूंची नेत्रतपासणी आणि चष्मेवाटप करण्याचा मनोदय आहे. या उपक्रमात कोणाला निःस्वार्थपणे सेवा द्यायची असेल, तर त्यांनी सहभागी व्हावे. अशा सेवाभावी योगदानाचीही योग्य दखल घेतली जाईल.
“या गौरवाचा समाजाला काय उपयोग होतो?”
“जेव्हा समाज सेवाभावी व्यक्तींच्या कामाची दखल घेतो, तेव्हा त्या कार्याचा आदर्श इतरांसमोर येतो. नव्या पिढीला प्रेरणा मिळते. एखाद्याच्या मनात असलेली समाजासाठी काम करण्याची इच्छा कृतीत उतरू शकते. त्यामुळे परमार्थाचा गौरव हा केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान राहत नाही; तो समाजातील सेवाभाव जागवण्याचा प्रयत्न ठरतो.”
स्वार्थातून आपले कुटुंब समृद्ध होते आणि परमार्थातून समाज समृद्ध होत असतो. या दोन्हींचा समतोल राखत जगणे आवश्यक आहे. कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळतानाच आपल्या वेळेतील, कौशल्यातील किंवा साधनांतील काही भाग समाजासाठी देता आला, तर ती माणुसकीची सुंदर अभिव्यक्ती ठरते.
म्हणून समाजासाठी निःस्वार्थपणे झटणाऱ्यांचा सन्मान करूया. त्यांच्या कार्याची नोंद ठेवूया, त्यांना सहकार्य करूया आणि त्यांच्या गुणांचा उपयोग समाजाच्या विकासासाठी होईल असे प्रयत्न करूया. कृतज्ञतेने केलेला गौरव सेवेचा मान वाढवतो आणि समाजात नवी प्रेरणा जागवतो.
डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
संपर्क: ९७६७७०४६०४
ई-मेल: hanumantbhopale@gmail.com
1 week ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
1 week ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
1 week ago | [YT] | 0
View 0 replies
Hanumant Bhopale
🪔 ज्ञानदीपाची दीपावली (ज्ञानोत्सव) — वर्ष २९ वे 🪔
🏆 राष्ट्रीय पुरस्कारांसाठी नावे सुचविण्याचे आवाहन
नांदेड जिल्ह्यातील नायगाव (खै.) तालुक्यातील दरेगाव येथे साहित्यिक प्रा. डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे यांच्या संकल्पनेतून गेल्या २८ वर्षांपासून राबविण्यात येणारा अभिनव आणि वैचारिक मेजवानी देणारा ‘ज्ञानदीपाची दीपावली’ हा उपक्रम यंदा २९ व्या वर्षात पदार्पण करीत आहे.
या दोन दिवसीय ज्ञानोत्सवात बाईलेकींच्या तसेच गावातील मुला-मुलींच्या विविध कलागुणांचा आविष्कार, सांस्कृतिक कार्यक्रम, व्याख्यान, गुणवंतांचा सत्कार आणि राष्ट्रीय पुरस्कार वितरण सोहळा आयोजित करण्यात आला आहे.
📌 कार्यक्रमाचे स्वरूप
📅 मंगळवार, दि. १० नोव्हेंबर २०२६
विविध गुणदर्शन आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम
📅 बुधवार, दि. ११ नोव्हेंबर २०२६
राष्ट्रीय पुरस्कार वितरण सोहळा
⏰ वेळ : सकाळी १० वाजता
📍 स्थळ : दरेगाव, ता. नायगाव (खै.), जि. नांदेड, महाराष्ट्र
🏆 पुरस्कारांचे स्वरूप
यावर्षी पुढील चार पुरस्कारप्रकारांत प्रत्येकी दोन व्यक्ती अथवा संस्थांना सन्मानित करण्यात येणार आहे—
१. राष्ट्रीय ज्ञानदीप ग्रामविकासरत्न पुरस्कार
ग्रामीण विकासामध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या संस्था आणि व्यक्तींना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येईल.
२. राष्ट्रीय ज्ञानदीप साहित्यरत्न पुरस्कार
लेखनकौशल्य आणि साहित्यनिर्मितीच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन व राष्ट्रीय विकासामध्ये उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येईल.
३. राष्ट्रीय ज्ञानदीप कलारत्न पुरस्कार
आपल्या कलाकौशल्यातून मनोरंजनासोबतच समाजप्रबोधन करणाऱ्या व्यक्तींना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येईल.
४. राष्ट्रीय ज्ञानदीप उपक्रमशील व्यक्तिमत्त्व पुरस्कार
ग्रामीण भागात गेल्या किमान दहा वर्षांपासून सातत्याने समाजोपयोगी उपक्रम राबविणाऱ्या व्यक्तींना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येईल.
🎖️ पुरस्काराचे स्वरूप
पुरस्कारार्थींना शाल, ग्रंथ, वृक्ष, सन्मानचिन्ह, मानपत्र आणि रोख रक्कम देऊन मान्यवरांच्या हस्ते सन्मानित करण्यात येणार आहे.
✅ या पुरस्कारांसाठी कोणत्याही प्रकारचे शुल्क घेतले जात नाही आणि यापुढेही घेतले जाणार नाही.
📑 प्रस्तावासोबत पुढील माहिती पाठवावी
• संबंधित व्यक्ती अथवा संस्थेचे संपूर्ण नाव व पत्ता
• भ्रमणध्वनी क्रमांक
• शैक्षणिक आणि व्यावसायिक माहिती
• संबंधित क्षेत्रातील कार्याचा कालावधी
• उल्लेखनीय उपक्रम आणि उपलब्धी
• पुरस्कारासाठी नाव सुचविण्याचे कारण
• कार्याची छायाचित्रे
• प्रकाशित बातम्यांची कात्रणे किंवा कार्याचे अन्य पुरावे
प्रस्तावासोबत संबंधित व्यक्ती अथवा संस्थेचा अल्पपरिचय, छायाचित्रे आणि कार्याचे आवश्यक पुरावे व्हॉट्सॲप, ई-मेल किंवा पोस्टाद्वारे पाठविता येतील.
⚠️ महत्त्वाच्या सूचना
• प्रस्ताव पाठविण्याची अंतिम तारीख २० ऑक्टोबर २०२६ आहे.
• अंतिम तारखेनंतर प्राप्त झालेल्या प्रस्तावांचा विचार केला जाणार नाही.
• प्राप्त प्रस्तावांची तज्ज्ञ निवड समितीकडून छाननी आणि पडताळणी करण्यात येईल.
• निवड समितीचा निर्णय अंतिम राहील.
• निवड झालेल्या पुरस्कारार्थींना आयोजकांकडून अधिकृतपणे कळविण्यात येईल.
• पुरस्कारार्थीने दि. ११ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आयोजित पुरस्कार वितरण सोहळ्यास प्रत्यक्ष उपस्थित राहून पुरस्कार स्वीकारणे आवश्यक आहे.
• पुरस्कारार्थींची नावे ‘Hanumant Bhopale’ या YouTube चॅनेलवरून आणि वर्तमानपत्रांमधून घोषित केली जातील.
तरी ग्रामीण विकास, साहित्य, लेखन, कला, समाजप्रबोधन आणि विविध समाजोपयोगी उपक्रमांच्या माध्यमातून उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या पात्र संस्था आणि व्यक्तींची नावे आवश्यक माहितीसह पाठवावीत.
आपल्या परिचयातील पात्र संस्था आणि व्यक्तींपर्यंत हे आवाहन पोहोचवून त्यांच्या उल्लेखनीय कार्याला राष्ट्रीय व्यासपीठ मिळवून देण्यासाठी सहकार्य करावे.
आयोजक : डॉ. हनुमंत मारोतीराव भोपाळे
ज्ञानदीप परिवार आणि राष्ट्रीय ग्रंथमित्र प्रतिष्ठान
📞 ९७६७७०४६०४
#ज्ञानदीपाचीदीपावली #ज्ञानोत्सव #राष्ट्रीयज्ञानदीपपुरस्कार #ग्रामविकास #साहित्यरत्न #कलारत्न #समाजोपयोगीउपक्रम #दरेगाव #नांदेड
2 weeks ago | [YT] | 0
View 0 replies
Load more