Ali Qadimov

“Divorced double shells” sisteminin Əcəmi Naxçıvani irsində tətbiqi

Əcəmi Naxçıvani — XII əsrin ortalarında Naxçıvanda yaşamış və fəaliyyət göstərmiş dahi memar olaraq Azərbaycan memarlıq tarixində xüsusi yer tutur. O, yalnız memarlıq obyektləri inşa etməmiş, eyni zamanda bu tikililər vasitəsilə bir mədəniyyətin, bir düşüncə tərzinin, hətta bir dünya görüşünün daşıyıcısına çevrilmişdir. Onun inşa etdiyi Möminə Xatun türbəsi isə bu baxımdan həm texniki, həm bədii, həm də simvolik səviyyədə zirvəni təmsil edir. Bu abidənin ən diqqətəlayiq texniki xüsusiyyətlərindən biri isə “divorced double shell” – yəni bir-birindən ayrı, müstəqil konstruktiv quruluşa malik ikili günbəz sistemi adlandırılan memarlıq texnikasının tətbiqidir. Bu sistem memarlıq tarixində yenilikçi addım olmaqla yanaşı, insan ilə Tanrı, görünən ilə görünməyən, daxil ilə xaric arasında düşünülmüş bir əlaqəni ifadə edir.
Bu sistemdə birinci — daxili günbəz, interyerin funksional və estetik tələblərini ödəmək məqsədilə inşa edilir. Bu günbəz adətən daha alçaq, elliptik və ya sivri formalı olur. Ziyarətçinin binanın içinə daxil olduqda hiss etdiyi ilk şey məhz bu daxili günbəzin yaratdığı qapalı, sakit, düşüncəyə açıq məkandır. Digər tərəfdən, ikinci — xarici günbəz isə daha monumental, daha yüksək və daha çox uzaqdan görünən bir forma daşıyır. O, tikilinin ümumi estetik təsirini gücləndirir, siluetini vurğulayır və eyni zamanda rəmzi olaraq Tanrıya doğru uzanan bir nişanə rolunu oynayır.
Bu iki günbəzin bir-birindən ayrılmış şəkildə tikilməsi, yəni birbaşa struktur əlaqəsi olmadan, öz konstruktiv dəstəyinə malik şəkildə mövcudluğu məhz bu sistemi “divorced shell” adlandırmağa əsas verir. Bu, həm texniki cəhətdən mürəkkəb formadır, həm də simvolik baxımdan dərin məna daşıyan güclü ideyadır. Bu ayrılıq, əslində vəhdəti ifadə edir — daxil ilə zahir arasındakı ahəng, insanın mənəvi aləmi ilə ilahi güc arasındakı bağ bu memarlıq strukturunda öz əksini tapır.
Əcəmi Naxçıvani bu sistemi Möminə Xatun türbəsində yüksək peşəkarlıqla tətbiq etmişdir. Onbucaqlı plan əsasında inşa edilmiş bu türbə, həm forması, həm də tətbiq edilən texnologiyalar baxımından dövrünün memarlıq meyarlarını aşır. Türbənin ümumi hündürlüyü təqribən 22.5 metr təşkil edir (daxili elliptik günbəzə qədər olan məsafə, Salamzadə (1976)) və daxili elliptik günbəz, xarici piramida formalı örtüklə tamamlanır. Türbənin divarlarında kufi xətti ilə işlənmiş yazılar, kaşı mozaikası ilə bəzədilmiş səthlər və hüceyrəvi stalaktit tağlar bir-biri ilə harmoniya təşkil edir. Bütün bu memarlıq elementləri bütövlükdə estetik gözəllik yaratmaqla yanaşı, həm də bir dünya görüşünün daşıyıcısı rolunu oynayır.
Əcəmi bu sistemlə memarlığı bir növ dil və düşüncə vasitəsinə çevirmişdir. Onun memarlığında forma yalnız funksiyanı deyil, həm də ideyanı daşıyır. “İkili ayrılmış günbəz” sistemi bu baxımdan həm fəlsəfi, həm də funksional səviyyədə oxuna bilir. Daxili günbəz — insanın ruhani axtarışını, təvazökarlığını və özünüdərkinə yönəlməsini simvolizə edir. Xarici günbəz isə bu daxili halın cəmiyyət qarşısında ifadəsi, ictimai nüfuz və ilahi hüzur qarşısında ucalma arzusu kimi yozula bilər.
Bu sisteminin ilkin versiyasına İsfahanın Tac-ül-Mülk günbəzində rast gəlinir. Lakin Əcəmi bu texniki yanaşmanı yeni məkanda, tamamilə yeni formal və mənəvi çərçivədə işləmişdir. O, digər bölgələrin memarlıq irsindən bəhrələnsə də Naxçıvanda özünəməxsus bir memarlıq məktəbi yaratmışdır. Naxçıvan memarlıq məktəbi artıq o dövrdə yalnız regional deyil, transmilli xüsusiyyətlərə malik idi və bu məktəbin əsas qurucusu məhz Əcəmi olmuşdur.
Bu sistem, sonrakı memarların işində davam etdirilmişdir. Elxanilər dövründə Təbrizdə tikilmiş Əlişah məscidi, Qarabağlarda ucaldılmış türbə, Ərdəbildə Şeyx Səfi kompleksinin günbəzləri bu sistemin fərqli interpretasiyalarını əks etdirir. Lakin onların hamısında ilkin başlanğıc nöqtəsi kimi Möminə Xatun türbəsinin irsi hiss olunur. Ümumiyyətlə, Əcəminin memarlığı həm texnoloji, həm estetik, həm də mənəvi mirasdır və bu miras yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütün İslam memarlıq dünyası üçün əhəmiyyət daşıyır.
Sonda qeyd etmək olar ki, Əcəmi Naxçıvani memarlıq tarixində yalnız bir sənətkar kimi yox, həm də bir fikir adamı kimi çıxış edir. Onun tikililəri daş və kərpicdən ibarət strukturlar olmaqla yanaşı, həm də mənəviyyat, simvolika və yaddaş daşıyıcılarıdır. “Divorced shell” sistemi də məhz bu yanaşmanın təcəssümüdür — insanla Allah arasında əlaqə, daxil ilə zahir arasında ritmik bir harmoniya, vəhdət içində olan bir ayrılıq. Əcəmi bu sistemlə həm sənətini, həm də sivilizasiyasını danışdırmağı bacarıb. Onun yaratdığı bu memarlıq dili zamanları aşaraq bu gün də öz dərinliyini və təsirini qoruyur.

1 year ago (edited) | [YT] | 4

Ali Qadimov

Tfq 1st

1 year ago | [YT] | 1

Ali Qadimov

Bu bir daşdır, lakin o, sadəcə daş deyil.
O, ruhun daşda donmuş anıdır. Səssizdir, amma danışır. Sözsüzdür, amma zikr edir. Əgər gözlə yox, qəlblə baxsan, o sənə öz hekayəsini danışar — yaradılışdan, ritmdən, vəhdətdən...

Bu daş parçası ilk baxışda sərt görünür — kəsik xətlər, bucaqlı formalar, amma diqqətlə seyr etdikcə içində bir ritm, bir nəfəs, bir zikr eşidilir. Əcəmi Naxçıvaninin əlində bu kufi yazı sadəcə xəttatlıq deyil — daşa köçürülmüş bir ruhun nəfəsidir. Əcəmi bu yazını daşın üzərinə həkk etmədi, sanki onu daşın içindən azad etdi.

Yazı düz, bucaqlı və ölçülüdür. Hər xətt, hər bucaq sanki bir hökm kimidir — sarsılmaz, sabit və dəyişməz. O, Tanrının adını daşıyan səssiz bir qılıncdır: görünməz bir qüdrət, gözlə görünən forma halında. Lakin bu sərtlik qaranlıq deyil; əksinə, bu yazı nurun daşıyıcısıdır. Onun hər xəttində ilahi nizamın sərin, lakin əbədi sabitliyi gizlidir.

Ətrafındakı ornamentlər onunla ziddiyyət təşkil etmir, onu tamamlayır. Burulub-açılan yarpaqlar, spiral formalı bitki motivləri həyatın özüdür: axıcı, dəyişkən, dövri və daim Tanrıya yönəlmiş. Kufinin sərt ritmi ilə ornamentlərin yumşaq axını bir yerdə kainatın iki üzünü göstərir: biri sabitlik, digəri dəyişkənlik. Bu daşda hər şey durğundur, amma heç nə cansız deyil.

Bu yazı oxunmur — hiss olunur. Söz kimi deyil, nəfəs kimi duyulur. O, “Allah” deyə səslənmir, lakin varlığıyla Onu xatırladır. Səs deyil, amma ahənglidir. Danışmır, lakin ruhla sakit bir dialoq qurur. Bu, memarlığın dilidir: nə səsə ehtiyac var, nə hərəkətə. Sadəcə forma, nisbət və nurun dili. Bu yazı səssiz olsa da, çağırış doludur. Və çağırdığı yer bədən yox, ruhdur.

Burada yazı sənətdir, sənət zikrdir, zikr isə səssiz bir duadır. Möminə Xatun türbəsinin bu daş parçası yalnız estetik obyekt deyil — o, ilahi sabitliklə yaradılmış hərəkətin bir nöqtədə birləşdiyi mistik bir varlıqdır. Onun səthi sərt ola bilər, lakin içi nəfəs alır. Əgər baxan onu yalnız gözlə yox, qəlblə oxusa — bu daş danışacaq.

Skip the Carousel

1 2

1 year ago | [YT] | 3

Ali Qadimov

Möminə Xatun türbəsinin üzərindəki naxışlar ilk baxışda sadəcə daş üzərindəki bəzəklər kimi görünə bilər. Amma əslində onlar daşda səssizcə yazılmış bir kainat hekayəsi, varlığın ən gizli qatlarına açılan bir xəritədir. Bu ornamentlər Əcəmi Naxçıvaninin sadəcə daşla işləyən bir memar deyil, eyni zamanda kainatın ilahi düzənini vəhdət içində dərk etmiş böyük bir düşünür olduğunu göstərir.
Fasadın tam mərkəzindən kənarlara doğru yayılan naxışlar yaradılış hekayəsini danışır. Tək bir nöqtədən, vahid bir başlanğıcdan başlayan hərəkət dalğa-dalğa genişlənərək çoxalır, mürəkkəbləşir və fərqli formalar alır. Bu proses sanki Tanrının "Ol!" əmri ilə başlayan yaradılışın sonsuz genişlənməsidir. Ornamentlərdəki dairələr və ulduzlar, onların içində yenidən təkrarlanan kiçik dairələr və ulduzlar kainatın fasiləsiz olaraq hərəkətdə olduğunu, hər varlığın vahid bir mənbəyə bağlılığını ifadə edir.
Ulduzvari və çoxbucaqlı formalar ilk baxışda yalnız riyazi mükəmməlliyi ilə diqqət çəksə də, əslində dərin ruhani simvollar daşıyır. Hər bir ulduz, hər bir çoxbucaqlı sabitliyi, harmoniyanı və ilahi qanunu təmsil edir. Bu fiqurlar sanki ruhun göylərə yüksəlişini və yaxud Tanrının yer üzündə qoyduğu izləri göstərir. Naxışlardakı hər xətt, hər bucaq və hər mərkəz gizli bir ritmin, yalnız qəlblə hiss edilə bilən bir musiqinin notlarıdır.
Bu ornamentlər günəş işığı altında canlanır və nəfəs alır. Səhərin ilk işığında divarlar yavaş-yavaş oyanır, günorta saatlarında işıq ən parlaq halına çatır, axşama doğru isə kölgələr uzanaraq yenidən yox olur. Beləcə türbə günəşlə birgə nəfəs alır, işıq və kölgə ilə danışır, hər ornament canlı bir varlığa çevrilir. Bu dinamika zamanın ruhla təmasının, insanın kainatla dialoqunun əbədi simvoludur.
Üst hissədəki xəttatlıq ornamentləri də zahirən bəzək kimi görünür, ancaq onlar əslində ilahi kəlamın daş üzərində vizuallaşmış formasıdır. Hər bir hərf sükut içində Tanrının adını zikr edir. Bu yazılar oxunmaq üçün deyil, seyr edilmək üçündür – gözlə görünən cizgilərdən ibarət mənaların ruhla təmasını təmin edir.
Türbənin ornamentləri bir növ ruhani kod sistemidir. Bu kodları anlamaq üçün yalnızca gözlər və riyaziyyat yetmir, həm də qəlbin açarı lazımdır. Bu naxışlar bəzən Allahın birliyini, bəzən kainatın ilahi nizamını, bəzən də insan ruhunun yüksəliş yolunu anladır. Bu ornamentlər işıqla nəfəs alır, zamanla danışır və insan ruhunu ilahi harmoniyaya dəvət edir.
Əgər Möminə Xatun türbəsi danışa bilsəydi, bəlkə belə söyləyərdi: “Mən daş üzərində zikr edən, sükutla danışan və ilahi harmoniyanı əbədiləşdirən səssiz bir duayam.”

Skip the Carousel

1 2 3 4 5

1 year ago | [YT] | 15