Vengê Ma

PELÊ ARŞÎVÎ: KOKA DARISTANÎ

[KOK : THE ROOT] 
[ŞAX / GIL, LEJG : THE BRANCH] 
[ZIWAN / ZIMAN : THE LANGUAGE]

Ziwanê ma yew perçeyo şikîyaye nîyo; o, şaxê, lejgê yew daristanê qedîmî yo. Tena seba ke ma eynî kokî ra yenîme, no nêmusneno ra ke ma binê hukmê yewbînî de yîme.

XAPEYA / DAMA LÎNGUÎSTÎKE / ZIWANNASÎYE

Wexto ke lînguîstê modernî termê akademîkî yê "îrankîya kehne" yan zî "keyeyê ziwananê îrankî" xebitnenê, merdimê normalî kewenê yew xape mîyan. Ê "îrankî" eşnawenê û desinde "farskîya moderne" texmîn kenê.
Nê semedî ra, yew mîto wêranker vîla bîyo: a bawerîye ke kurmanckî, kirmanckî û gorankî tena "farskîya şikîyayeye" yê, yan zî kalik û pîrikanê ma vokabulerê / çekuyanê xo deştan ra deyn girewto.

Na, hetê tarîxî û zanistî ra yew zûre ya.

Seba fehmkerdişê ziwanê ma, ganî şima mîmarîya / awanîya raste ya dara lînguîstîke ya hînd-îrankî ya hîrê hezar serran ra biewnîyên:

KEYEYÊ HÎND-ÎRANKÎ [KOK]

No koko qedîm, bi hezaran serran verê cû bîyo di lûleyê girdî:

• GILÊ HÎND-ARYANKÎ: (sanskritkî, hîndkî, bengalkî ûsn.) 
• GILÊ ARYANKÎ (ÎRANKÎ): (Seba pêro ziwananê ke mîyanê plato û koyanê qedîman de ameyê viraştene, yew termo sîwan o).

Labelê nê "şaxê îrankî" tena yew ziwan nêaferna. O desinde cîya bi û ey keyeyê herêmî yê xweserî viraştî. Seba tarîxê ma, di şaxê tewr muhîmî nê yê:

• ARYANKÎYA (ÎRANKÎYA) BAŞÛRÊ ROJAWANÎ: No şax mîyanê deştanê Parsayî de aver şî. Ey îrankîya kehne, îrankîya mîyanêne û farskîya moderne afernayî. 

• ARYANKÎYA (ÎRANKÎYA) VAKURÊ ROJAWANÎ: No şax mîyanê koyanê Zagrosî û platoyanê berzan de, ê yê ke hetê medan û partan ra bi qerardarîye ameyêne pawitene, aver şî. No, o şaxo qedîm o, o ke ey kurmanckî, sorankî, kirmanckî, gorankî, belûçkî û gîlakî afernayî.

Rastîye: Ziwanê ma farskî ra nêameyê war. Ma ziwanê way û birayî yê qedîm û xweser îme. Ma paralelê farskî aver şîyîme, binê aye de ney.

Wexto ke ma çekuyê hemparî yê sey [AZADÎ] yan zî [ADIR] vînenîme, ma "çekuyanê farskî yê ke ameyê dekerdene kurdkî mîyan" ra nêewnîyênîme. Ma kokanê xorîyan û qedîman ê yew kalikê hemparî yê hîrê hezar serran ra ewnîyênîme. Hemparbîyayîşê yew kalikî, şima nêkeno domanê birayê şima.
Vîrardişê mîmarîya na dare, rayîrê pawitişê rûmetê vîrê ma yê kulturî yo.


[ K U R M A N C Î ]

PELÊ ARŞÎVÎ: XEFKA ZIMANÎ

[KOK]
[ŞAX / GIL, LEJG / LIQ]
[ZIWAN / ZIMAN]

Zimanê me ne pirtikeke şikestî ye; ew şaxekî daristaneke kevnar e. Tenê ji ber ku em ji heman kokê tên, nayê wê wateyê ku em bindestên hev in.

XEFKA ZIMANÎ

Dema ku zimanzanên nûjen têgîna akademîk "Îraniya Kevn" an "Malbata Zimanan a Îranî" bi kar tînin, mirovên asayî dikevin xefkekê. Ew peyva "Îranî" dibihîzin û yekser "Persiya Nûjen" (Farsî) tînin bîra xwe.

Ji ber vê yekê, mîtekî wêranker ji dayik bû: ew baweriya ku Kurmancî, Kirmanckî û Goranî tenê "Farsiya xerabûyî" ne, an jî bav û kalên me peyvên xwe tenê ji deştan deyn kirine.

Ev yek ji aliyê dîrokî û zanistî ve şaş e.

Ji bo fêmkirina zimanê me, divê hûn li mîmariya rastîn a dara zimanî ya Hînd-Îranî ya 3.000 salî binêrin:

MALBATA HÎND-ÎRANÎ [KOK]

Ev koka kevnar bi hezaran sal berê dabeşî du qurmên mezin bû:

ŞAXÊ HÎND-ARYAN: (Sanskrîtî, Hindî, Bengalî, hwd.)

ŞAXÊ ARYAN (ÎRANÎ): (Têgîna sîwanî ji bo hemû zimanên ku li ser deşt û çiyayên kevnar hatine afirandin).

Lê "Şaxê Îranî" ne tenê zimanekî bi tenê berhem anî. Ew yekser dabeşî malbatên herêmî yên cihêreng bû. Du malbatên herî girîng ji bo dîroka me ev in:

ÎRANIYA BAŞÛRÊ ROJAVA: Ev şax li deştên Parsayê pêş ket. Ew bû sedema jidayikbûna Persiya Kevn, Persiya Navîn û Persiya Nûjen (Farsî).

ÎRANIYA BAKURÊ ROJAVA: Ev şax li çiyayên Zagrosê û li ser rûerdên bilind pêş ket, ku ji aliyê Med û Partan ve bi tundî hate parastin. Ev şaxê kevnar e ku Kurmancî, Soranî, Kirmanckî, Goranî, Belûçî û Gîlakî jê derketine.

Rastî: Zimanên me ji Farsî "çênebûne". Em zimanên xwişk ên kevnar û cihê ne. Em li gel Farsî paralel pêş ketine, ne li bin sîbata wê.

Dema ku em peyvên hevpar ên mîna [AZADÎ] an [AGIR] dibînin, em li "peyvên Farsî yên ku li ser Kurdî hatine pînekirin" nanêrin. Em li kokên kûr û kevnar ên bavekî hevpar ê 3.000 salî dinêrin. Hebûna heman bapîrî, te nake zarokê birayê te.

Bîranîna strukturê vê darê, riya parastina rûmeta bîra me ya çandî ye.


[ T U R K I S H ]

ARŞİV BELGESİ: DİLSEL TUZAK

[KÖK]
[DAL]
[DİL]

Dilimiz kırık bir parça değil; kadim bir ormanın dalıdır. Aynı kökten geliyor oluşumuz, birbirimize tabi olduğumuz anlamına gelmez.

DİLSEL TUZAK

Modern dilbilimciler "Eski İranî" veya "İranî Dil Ailesi" akademik terimlerini kullandıklarında, sıradan insanlar bir tuzağa düşer. "İranî" kelimesini duyduklarında akıllarına hemen "Modern Farsça" (Farsça) gelir.

Bu yüzden yıkıcı bir mit doğdu: Kurmancî, Kirmanckî ve Goranî'nin sadece "bozuk Farsça" olduğu ya da atalarımızın kelime dağarcığını ovalardan ödünç aldığı inancı.

Bu, tarihsel ve bilimsel olarak tamamen yanlıştır.

Dilimizi anlamak için, 3.000 yıllık Hint-İran dil ağacının gerçek mimarisine bakmalısınız:

HİNT-İRAN AİLESİ [KÖK]

Bu kadim kök, binlerce yıl önce iki devasa gövdeye ayrıldı:

HİNT-ARYAN DALI: (Sanskritçe, Hintçe, Bengalce vb.)

ARYAN (İRANÎ) DALI: (Kadim plato ve dağlarda dövülen tüm dillerin çatı terimi).

Ancak "İranî Dal" tek bir dil üretmedi. Hemen farklı bölgesel ailelere bölündü. Tarihimiz için en önemli olan ikisi şunlardır:

GÜNEYBATI İRANÎ: Bu dal Parsa ovalarında evrildi. Eski Farsça, Orta Farsça ve Modern Farsçanın doğuşunu sağladı.

KUZEYBATI İRANÎ: Bu dal, Medler ve Partlar tarafından amansızca korunan Zagros dağlarında ve yüksek platolarda evrildi. Kurmancî, Soranî, Kirmanckî, Goranî, Beluçça ve Gilekçeyi doğuran kadim dal işte budur.

Gerçek Şu Ki: Dillerimiz Farsçadan "türemedi". Bizler kadim ve birbirinden bağımsız kardeş dilleriz. Farsçanın altında değil, onunla paralel olarak evrildik.

[AZADÎ] (Özgürlük) veya [AGIR] (Ateş) gibi ortak kelimeler gördüğümüzde, "Kürtçeye yamanmış Farsça kelimeler" görmüyoruz. 3.000 yıllık ortak bir atanın derin, kadim köklerini görüyoruz. Aynı büyükbabaya sahip olmak, sizi kardeşinizin çocuğu yapmaz.

Bu ağacın yapısını hatırlamak, kültürel hafızamızın onurunu koruma yolumuzdur.


[ E N G L I S H ]

PELÊ ARŞÎVÎ: THE LINGUISTIC TRAP

[KOK : THE ROOT]
[ŞAX / LIQ : THE BRANCH]
[ZIWAN / ZIMAN : THE LANGUAGE]

Our language is not a broken fragment; it is a branch of an ancient forest. Just because we come from the same root does not mean we are subservient to one another.

THE LINGUISTIC TRAP

When modern linguists use the academic term "Old Iranian" or the "Iranian Language Family," the average person falls into a trap. They hear "Iranian" and immediately think "Modern Persian" (Farsi).

Because of this, a devastating myth was born: the belief that Kurmancî, Kirmanckî, and Goranî are just "broken Persian," or that our ancestors simply borrowed their vocabulary from the plains.

This is historically and scientifically false.

To understand our language, you must look at the true architecture of the 3,000-year-old Indo-Iranian linguistic tree:

THE INDO-IRANIAN FAMILY [THE ROOT]

This ancient root split into two massive trunks thousands of years ago:

* THE INDO-ARYAN BRANCH: (Sanskrit, Hindi, Bengali, etc.)
* THE ARYAN (IRANIAN) BRANCH: (The umbrella term for all languages forged on the ancient plateau and mountains).

But the "Iranian Branch" did not produce one single language. It immediately split into distinct regional families. The two most important to our history are:

* SOUTHWESTERN IRANIAN: This branch evolved in the plains of Parsa. It gave birth to Old Persian, Middle Persian, and Modern Persian (Farsi).
* NORTHWESTERN IRANIAN: This branch evolved in the Zagros mountains and the high plateaus, fiercely guarded by the Medes and Parthians. This is the ancient branch that gave birth to Kurmancî, Soranî, Kirmanckî, Goranî, Balochî, and Gîlakî.

The Reality: Our languages did not "descend" from Persian. We are ancient, distinct sister languages. We evolved parallel to Persian, not beneath it.

When we see shared words like [AZADÎ] (Freedom) or [AGIR] (Fire), we are not looking at "Persian words patched onto Kurdish." We are looking at the deep, ancient roots of a shared 3,000-year-old ancestor. Sharing a grandfather does not make you the child of your brother.

Remembering the structure of this tree is how we protect the dignity of our cultural memory.

4 days ago | [YT] | 88

Vengê Ma

Taken into the dark in 1995. A mother sat in the square for decades, asking the silence for her son... Listen to HESENÊ MA, our new cinematic orchestral elegy dedicated to Hasan Ocak, his mother Emine Ocak, and the unyielding legacy of the Saturday Mothers. We do not bury our dead in the earth; we anchor them in our songs. This memory will never be erased.

https://youtu.be/8M5sZCT3xu0

Kirmancki (Kirdkî / Zazaki)
Serra 1995î de, o mîyanê tarîyî de ame berdene. Yew maye bi desan serran meydan de ronişte, û aye bêvengîye ra lajê xo pers kerd... HESENÊ MAyî rê goş bidê; şîwara ma ya sînematografîke û orkestrale ya neweye, a ke Hesen Ocakî, maya ey Emîne Ocake û mîrasê xoverdayîşî yê Mayanê Şemeyî rê ameya dîyarîkerdene. Ma merdeyanê xo binê erdî de nêwedanîme; ma înan mîyanê kilamanê xo de asê kenîme. No vîr qet nêno çinkerdene.

Kurmanji
Di sala 1995an de ber bi tarîtiyê ve hat birin. Dayikek bi dehan salan li qadê rûnişt, ji bêdengiyê kurê xwe pirsî... Guh bidin HESENÊ MA; şîna me ya sînematografîk û orkestral a nû, ya ku diyarî Hasan Ocak, dayika wî Emine Ocak û mîrateya berxwedêr a Dayikên Şemiyê hatiye kirin. Em miriyên xwe di bin axê de venaşêrin; em wan di stranên xwe de asê dikin. Ev bîranîn tu carî nayê jêbirin.

Sorani
لە ساڵی ١٩٩٥دا بەرەو تاریکی برا. دایکێک بۆ چەندین دەیە لە گۆڕەپانەکە دانیشت، لە بێدەنگی پرسیاری کوڕەکەی دەکرد... گوێ لە HESENÊ MA بگرن؛ شیوەنی نوێی سینەمایی و ئۆرکێستراڵی ئێمە، کە پێشکەشە بە حەسەن ئۆجاک، دایکی ئەمینە ئۆجاک و میراتی چۆکدانەدەری دایکانی شەممە. ئێمە مردووەکانمان لە خاکدا ناشارینەوە؛ لە گۆرانییەکانماندا قایمیان دەکەین. ئەم یادەوەرییە هەرگیز ناسڕێتەوە.

Le sallî 1995da berew tarîkî bira. Daykêk bo çendîn deye le gorrepaneke danîşt, le bêdengî pirsyarî kurrekey dekird... Gwê le HESENÊ MA bigirin; şîwenî nwêy sînemayî w orkêstrallî ême, ke pêşkeşe be Hesen Ocak, daykî Emîne Ocak w mîratî çokdanederî Daykanî Şemme. Ême mirduwekanman le xakda naşarînewe; le goranîyekanmanda qayimyan dekeyn. Em yadewerîye hergîz nasirrêtewe.

Hewrami (Gorani)
جە ساڵەو ١٩٩٥یەنە بریێوە پەی تاریکی. ئەڎێوە پەی دەیان ساڵا جە مەیدانەکەینە نیشتەرە، و جە بێدەنگی پەرساوە کوڕەکەش... گۆش دەی پەی HESENÊ MA؛ شیوەنوو تازەو سینەمایی و ئۆرکێسترالیما، کە پێشکەش کریان بە حەسەن ئۆجاکی، ئەڎاو ئادی ئەمینە ئۆجاکێ، و میراتوو کۆڵنەدەریو ئەڎایاو شەمەی. ئێمە مەرڎەکاما جە خاکەنە نمەشارمێوە؛ ئێمە جە گۆرانیەکامانە قایمشا کەرمێ. ئی یادەوەریە قەت نمەسڕیۆوە.

Ce sallew 1995yene biryêwe pey tarîkî. Edêwe pey deyan salla ce meydanekeyne nîştere, w ce bêdengî persawe kurrekeş... Goş dey pey HESENÊ MA; şîwenuw tazew sînemayî w orkêstralîma, ke pêşkeş kiryan be Hesen Ocakî, edaw adî Emîne Ocakê, w mîratuw kollnederîw edayaw şemey. Îme merdekama ce xakene nimeşarmêwe; îme ce goranyekamane qayimşa kermê. Î yadewerîye qet nimesirryowe.

1 week ago | [YT] | 82

Vengê Ma

[ P E L Ê A R Ş Î V Î : THE DIALECT CONTINUUM ]

[ÇIM --> ÇAV --> ÇAW --> ÇEM : XIJIYAYÎŞÊ ÇIMÎ]
[VA --> BA --> WA : XIJIYAYÎŞÊ VAYÎ]

Ziwanê ma parçe nîyê. Ê sey yew daristanê qedîmî yê; kokê ma yew o, labelê pelgê ma goreyê vayî cîya veng danê.

Împaratorîyê deştan dîwarî / desî virazenê, sînorê qetîyî ancenê û yew ortografîya teke û standardîzeye wazenê. Wexto ke dewletê kolonyalîstî ewnîyênê koyanê ma ra, ê îdîa kenê ke ziwanê ma "şikîyaye" yo yan zî "parçekerde" yo, çunke ma bi dîyalektanê cîyayan qisey kenîme.

Na, yew zûreya deştan a.

Ziwano standardîze û unîform yew îcado modern o, o ke seba kontrolkerdişê nufusî yeno xebitnayene. Rêzê Zagros û Dêrsimî rast nîyê; ê yew labîrento gird, qotkîn û tîk o. Seba ke weş bimanê û bi hezaran kîlometreyan mîyanê gilanê cîyabîyayeyan û deranê xorîyan de têkilîye ronê, kalik û pîrikanê ma yew ziwano hişk û şikîyaye nêviraşt.

Înan yew zirxo qedîm û têmîyankerde viraşt, o ke lînguîstîk de sey [KONTÎNUUMÊ DÎYALEKTAN] şinasîyeno.

Mîyanê yew kontînuumê dîyalektî de, ziwanî bi sînoranê tûjan yewbînî ra nêbîyê cîya. Ê sey renganê yew spektrumî, hetê fîzîkî ra şemitîyênê û goreyê cografyaya xo, xo vurnenê.

Biewnîyên mîmarîya spektrumê ma yê koyan ra:

• Kirmanckî, pawitoxê qisimanê tewr zimeyî û berzan o. O, akustîko qedîm û pufkerde yê vayê berzî (vateyanê sey [VA] û [ÇIM]î) pêt tepşeno.

• Kurmanckî, mîyanê koyanê merkezîyan û rayîranê koçberan de sey yew pirdê tirsonekî û girdî kar keno. O vengê pufkerdeyî keno derbê / girmê tûjî û fîzîkî—[VA] keno [BA]yo giran, û [ÇIM] keno [ÇAV]o tûj.

• Sorankî, herikîyeno deranê başûrî û navendanê tarîxîyan ê şaristanan. O kinarê tûjî yê kurmanckî gêno û înan keno derg—bitaybetî mîyanê ahengê biheşmetî yê dîyalektê mukrîyanî de—vengî keno yew qedemo herikîyaye û melodîk ([ÇAV] nerm beno û beno [ÇAW]).

• Hewramkî, sey yew lengerê mîmarî yê qedîmî ronişeno. Sey ziwanê tarîxî yê dîwananê berzan, o vokabuler yew qedemê des-heceyînî yê hişk û tarîxînî de qefilneno, va apey keno [WA] û çim zî keno [ÇEM].

Beno ke yew qiseykerdoxo kirmanckî yê zimeyê dûrî, eynî wext de yew qiseykerdoxo sorankî yê başûrê xorînî fehm nêkero. Labelê yew qiseykerdoxo kurmanckî yê mîyanên her diyî zî fehm keno. Ê mîyanê yew zincîrê / rezê nêşikîyayeyî de xelqeyê têmîyankerdeyî yê.

Ma yew spektrumo hîra û zindî yê vengî qisey kenîme, o ke bi yew hewayê mukemmelî ameyo dîzaynkerdene ke rêzê koyan ê tewr girdî yê Rojhelatê Mîyanênî bivisno binê xo.

---

[ K U R M A N C Î ]

[ÇIM --> ÇAV --> ÇAW --> ÇEM : XILISÎNA ÇAVÎ]
[VA --> BA --> WA : XILISÎNA BAYÊ]

Mîmarîya zimanê me ne berhevokeke perçeyên şikestî ye. Ew kontînuumeke berfireh û kevnar e; kok yek e, lê belê pelên fonetîk li gorî bayê bilind ê Zagrosê diguherin.

Împaratoriyên deştan sînorên çêkirî ava dikin û daxwaza hişkiya rastnivîseke yekpare û standard dikin. Dema ku pêkhateyên mêtinger li çiyayên me dinêrin, îdia dikin ku zimanê me şikestî ye. Ev dereweke deştan e, ku bi qesdî ji bo perçekirina bîra hevpar hatiye sêwirandin.

Zimanê yekpare û standardîzekirî amûreke modern a kontrolkirina nifûsê ye. Monolîtên Dêrsim û Zagrosê ne erdên rûber in; ew labîrenteke mezin, tîk û qelişî ne. Ji bo ku li hember hezaran kîlometreyên lûtkeyên veqetandî û newalên kûr bijîn û deng bidin hev, bav û kalên me zimanekî hişk û qels ava nekirin.

Wan zirxekî akustîk ê kevnar û têkel, [KONTÎNUUMA ZARAVAYAN] a bêdawî afirandin.

Di nava kontînuuma zaravayan de, giraniya erdnîgariyê cihê sînorên zimanî yên tûj digire. Zarava di nava hev de diherikin, bi awayekî fîzîkî li gorî topografyayê diguherin û wekî spektrûmeke têkel tevdigerin.

Li mîmarîya vî spektrûmê akustîk binêrin:

KIRMANCKÎ (Zazakî) lengerê lûtkeyên herî bakur û bilind e. Ew dengê bayê bilind ê kevnar û vala diparêze, ji bo bayê [VA] û ji bo çavî [ÇIM] hildigire.

KURMANCÎ wekî pira avahîsazî ya mezin û tund di navbera çiyayên navendî û rêyên dîrokî yên koçeran de tevdigere. Van dengên bêhnî vediguherîne derbên fîzîkî yên hişk—[VA] vediguherîne [BA] yê giran, û [ÇIM] vediguherîne [ÇAV] ê tûj.

SORANÎ dadikeve newalên başûr û navendên dîrokî yên bajaran. Pevçûnên tûj ên Kurmancî werdigire, derbên fonetîk dirêj dike—bi taybetî di nava ahenga bi rûmet a zaravayê Mukriyanî de—ferhengê dixe nava rîtmeke herikbar û melodîk, [ÇAV] nerm dike û dike [ÇAW].

HEWRAMÎ wekî lengerê avahîsazî yê kevnar dimîne. Wekî zimanê dîrokî yê dîwanên bilind, kontînuuma zimanî di nava ahengeke heybet a 10-kîteyî de kilît dike, bayê vedigerîne [WA] û çavî vedigerîne [ÇEM].

Dibe ku axêverekî Kirmanckî li bakurê dûr, yekser ji axêverê Soranî yê li başûrê kûr fam neke. Lê belê, axêverê Kurmancî yê li navendê cih digire her duyan jî fam dike. Ew xelekên têkel û bêşikestin ên zîncîreke hevpar in.

Em bi zimanekî perçekirî naaxivin; em spektrûmeke mezin û zindî ya dengî bi kar tînin, ku ji bo nixumandina mezintirîn rêzeçiyayên Rojhilata Navîn hatiye sêwirandin.

---

[ E N G L I S H ]

[ÇIM --> ÇAV --> ÇAW --> ÇEM : THE SLIDE OF THE EYE]
[VA --> BA --> WA : THE SLIDE OF THE WIND]

Our languages are not broken fragments. They are like an ancient forest; our roots are one, but our leaves sound different according to the wind.

The empires of the plains build walls, draw hard borders, and demand one single, standardized orthography. When colonial states look at our mountains, they claim our language is "broken" or "fractured" because we speak in distinct dialects.

This is a lowland lie.

Standardized, uniform language is a modern invention used to control populations. The Zagros and Dersim ranges are not flat; they are a massive, jagged, vertical maze. To survive and communicate across thousands of miles of isolated peaks and deep valleys, our ancestors did not build one rigid, fragile language.

They built an ancient, overlapping armor known in linguistics as a [DIALECT CONTINUUM].

In a dialect continuum, languages are not separated by sharp borders. They bleed into one another, physically sliding and shifting to match the geography, like colors in a spectrum.

Look at the architecture of our mountain spectrum:

* KIRMANCKI guards the northernmost, highest altitudes. It holds onto the ancient, breathy, hollow acoustics of the high winds (using words like [VA] for wind, and [ÇIM] for eye).

* KURMANJI acts as the fierce, massive bridge across the central mountains and nomadic routes. It hardens the breathy sounds into sharp, physical strikes—turning [VA] into the heavy [BA], and [ÇIM] into the sharp [ÇAV].

* SORANI flows into the southern valleys and historic urban centers. Taking the sharp edges of Kurmanji, it elongates them—particularly within the dignified cadence of the Mukriyani dialect—rolling the sounds into a fluid, melodic rhythm ([ÇAV] softens into [ÇAW]).

* HAWRAMI sits as the ancient, structural anchor. As the historical language of the high courts, it locks the vocabulary into a rigid, majestic, 10-syllable cadence, returning the wind to [WA] and the eye to [ÇEM].

A Kirmancki speaker in the far north might not immediately understand a Sorani speaker in the deep south. But the Kurmanji speaker in the middle understands them both. They are the overlapping links in an unbroken chain.

We speak a vast, living spectrum of sound, engineered perfectly to blanket the greatest mountain range in the Middle East.

2 weeks ago | [YT] | 59

Vengê Ma

[ K I R M A N C K Î ]

“Neteweyî, hewnan, kilaman û xeyalan ra yenê viraştene.” — Theodor Herzl

Seba dewamîya Zagrosî, mendiş qet bi yew makînaya burokratîke ya yew dewlete nêameyo garantîkerdene. Bi seserran bê yew artêşa fermîye û şinasnayîşo mîyanneteweyî, nasnameyê kurdî yo yewbîyaye xo mîyanê mîmarîyêda fekkîye ya xorîne de asê kerd. Dengbêjan sey pawitoxanê / seweknoxê defterî xizmet kerd; înan destana Mem û Zînî û mîtolojîya kehene ya Kawayî kerdî yew monolîto bêsînor ê vîrî, o ke nêrijîyeno.

Sosyolojîya netewe-dewleta moderne tim waşt ke na dewamîya kulturîye bîyara sewîyeya yew 'rengê herêmî'—yew estetîko dewij, o ke seba muzeyê ziwananê merdeyan ameyo amadekerdene. Ma nê çarçeweyê kolonyalî red kenîme. Cewabê ma, yew sazîbîyayîşo hêrişkar ê mîtolojîya ma yo. No arşîv, sey yew kargehê nê xoverdayîşî xebitîyeno.

Roşnvîrkerdişê Mîtolojîye: Ganî ma tarîxê xo yê kalikan binê tozî ra wedarîme. Destanê ma tena şanikî nîyê; ê, royê destûrî yê şarî yê û eynî giranîya edebîyatê awankerî ya her hêzêda globale waşte kenê.

Hêzê Mîmaran: Nuştoxî, sînemakarî û kilamwazê dewamîya ma, mîmarê rastikênî yê komelê ma yê. Ê, sînoranê psîkolojîkan ê yew neteweyî awan kenê, ê sînorî ke têl û betonê fîzîkîyî qet nêeşkenê înan asê bikerê.

Wayîrvejîyayîşê Hewnî: Yew neteweya bêdewlete nêeşkena tena bi pragmatîzmî biciwîya. Binê dagirkerîye de pragmatîzm, beno asîmîlasyon. Seba xeleşîyayîşê kurdan, yew xeyalo kolektîf û wastar lazim o.

Her kilama ke ma nê arşîvî de weşanenîme, a, yew qelaya xoverdayîşî ya. Ziwano ke nêno qiseykerdene mireno, labelê ziwano ke beno qeydê dîrokî, o beno bêmerg. Sîya kalikanê ma timûtim ma ser o ya; nika dorê ma yo ke ma royê înan, seba ameyoxê Zagrosî, rêz bi rêz bîyarîme ewro.



[ K U R M A N C Î ]

"Netewe ji xewn, stran û xeyalan çêdibin." — Theodor Herzl

Ji bo berdewamiya Zagrosê, mayîn tu carî bi makîneya burokratîk a dewletekê nehatibû mîsogerkirin. Sedsalekê bêyî artêşên fermî û nasnameya navneteweyî, nasnameya yekbûyî ya Kurd xwe di mîmariya devkî ya kûr de asê kir. Dengbêjan wekî parêzvanên defterê xebitîn, destana Mem û Zîn û mîtolojiya qedîm a Kawa kirin yekpareyeke bîrê ya ku nayê rûxandin.

Sosyolojiya netewe-dewleta nûjen her tim hewl da ku vê berdewamiya çandî daxe asta "rengê herêmî"—estetîkeke gundewarî ya ku ji bo qadeke camîn a di muzexaneya zimanên mirî de hatiye amadekirin. Em vê çarçoveya kolonyal red dikin. Bersiva me, sazîbûna êrîşkar a mîtolojiya me ye. Ev Arşîv wekî kargeha vê berxwedanê kar dike.

Rewşenbîrkirina Mîtolojiyê: Divê em dîroka xwe ya bav û kalan ji nav tozê rakin. Destanên me ne tenê çîrok in; ew giyanê destûrî yê gel in, û heman giraniya wêjeya damezrîner a her hêzek gerdûnî daxwaz dikin.

Hêza Mîmaran: Nivîskar, sînemakar û muzîkjenên berdewamiya me mîmarên rastîn ên civaka me ne. Ew sînorên psîkolojîk ên neteweyekê ava dikin ku sînorên fîzîkî, têl û beton tu carî nikarin asê bikin.

Xwedîderketina li Xewnê: Neteweyeke bêdewlet nikare tenê bi pragmatîzmê bijî. Di bin dagirkeriyê de pragmatîzm dibe asîmîlasyon. Ji bo mayîna Kurdan, xeyalek kolektîf û bêtawîz pêwîst e.


[ E N G L I S H ]

"Nations arise out of dreams, songs, fantasies." — Theodor Herzl

For the Zagros continuum, survival was never guaranteed by the bureaucratic machinery of a state. Stripped of official armies and institutional recognition for a century, the unified Kurdish identity anchored itself in a profound oral architecture. The Dengbêj functioned as the keepers of the ledger, weaving the epic of Mem û Zîn and the ancient mythology of Kawa into an indestructible monolith of memory.

The sociology of the modern nation-state has relentlessly attempted to reduce this cultural continuum to mere "local color"—a rural aesthetic destined for a glass case in a museum of dead languages. We reject this colonial framing. Our response is the aggressive institutionalization of our own mythology. The Archive serves as the forge for this resistance.

The Intellectualization of Myth: We must elevate our ancestral history from the dust. Our epics are not fables; they constitute the constitutional soul of the people, demanding the same gravity as the foundational literature of any global power.

The Power of the Architect: The writers, filmmakers, and musicians of our continuum are the true architects of our society. They forge the psychological borders of a nation that physical borders, wire, and concrete could never contain.

Owning the Dream: A stateless nation cannot afford to be strictly pragmatic. Pragmatism under occupation leads to assimilation. The survival of the Kurds requires a collective, uncompromising imagination.

3 weeks ago | [YT] | 100

Vengê Ma

THE ARCHIVE IS OPEN. | ZERRÎSTAN

"When love becomes a roaring fire, all that remains is the wandering Evdal."

ZERRÎSTAN (Garden of the Heart) is now live in the Forge.

This is a cinematic reconstruction of Kirmanckî memory. We have brought the ancient, tragic figure of the evdal (the ruined wanderer) out of the mountains and abandoned them in the freezing, rain-slicked isolation of the modern metropolis.

Blending traditional acoustic sorrow with the driving, heavy architecture of modern rock fusion, this song explores the agonizing silence of the night and the cold surrender to fate.

Enter the metropolis. The video is now public: https://youtu.be/2lY-Pm8iQSc

3 weeks ago | [YT] | 59

Vengê Ma

PELÊ ARŞÎVÎ: VENGÊ ANAHÎTA Û MÎTRAYÎ

[PAWITOX / PARÊZVAN : THE GUARDIAN] 
[AWE / AV : THE WATERS] 
[RASTÎYE / RASTÎ : TRUTH / ORDER]

Xizir tena nêgêreno; o wayîrê awe û pawitoxê koyan o. Kokê ey şonê perestgehanê qedîman ê medan.

Antropolojî, rîtuelanê fîzîkîyan ê koyanê Kurdîstanî rasterast hîrê hezar serrî peyser benê Avesta—metnanê fîrazan ê dînyaya îrankî ya qedîme. Wexto ke ma qalikê nimitîyayîşî wedarenîme, aseno ke Xizir sentezê di hêzanê girdan ê verê îslamî yo.

AWA (ANAHÎTAYE): Koyan de, Xizirî rê zafane tena jîyaran de [JÎYAR Û DÎYAR], yanî çimeyanê fîrazan, şelaleyan (çirtan / çirran) û çemanê berzan de îbadet beno. No şerto fîzîkî, perestişo qedîm ê Aredvi Sura Anahitaye, homaya awan a zerdeştîye ya tewr berze, musneno ra. Avesta de ferman dîyayo ke, seba ke bereketê kerî û erdî bierzîyo, qurbanê Anahitaye eşkayêne tena kîşta awa xozayî ya herikîyayeye de bêrê dayene. Xizirî bi asanî hukmê aye yo ekolojîk girewt xo mîyan.

PAWITOXÊ KOYAN (MÎTRA): Labelê Xizir tena ardoxê awe nîyo; o, yew pawitoxo tirsonek û mîlîtan o. Vateyê fekkî behs kenê ke o tayê gilê taybetîyî (sey Tujik Bawa, Duzgi Bawa) paweno û seba ke dişmenê rastan bipelçiqno, kemerê girdî erzeno. No, dewamo rasterast ê Mîtrayî (Mihrî) yo û nêeşkeno bêro înkarkerdene.

Mîyanê metnanê qedîman de, Mîtra "Wayîrê Mêrg û Çêreyanê Hîreyan" o, homayê tîje yê rastîye û teduştîye [RASTÎYE] yo, o ke seba ke ê kesê ke qanûno kozmîk şiknenê çin bikero, gilanê berzan ra dano piro.

Wexto ke ewro yew bawermend şono yew çimeyê koyî yê qerisîyayeyî û Xizirî ra pawitiş wazeno, o, yew merdimê kitabî reyde qisey nêkeno. Ê bingeyê dînyaya qedîme yê nêşikîyayeyî ser o vindertê, û Çemo Gur û Wayîrê Mêrg û Çêreyanê Hîreyan gazî kenê.

---

PELÊ ARŞÎVÎ: THE ECHOES OF ANAHITA AND MITHRA

[PAWETOX / PARÊZVAN : THE GUARDIAN]
[AWE / AV : THE WATERS]
[RAŞTÎYE / RASTÎ : TRUTH / ORDER]

Xizir does not wander alone; he is the master of the water and the guardian of the mountains. His roots go back to the ancient temples of the Medes.

Anthropologists trace the physical rituals of the Kurdish highlands directly back 3,000 years to the Avesta—the sacred texts of the ancient Indo-Iranian world. When we peel back the camouflage, Xizir is revealed to be the synthesis of two massive, pre-Islamic forces.

THE WATER (ANAHITA): In the mountains, Xizir is worshipped almost exclusively at sacred springs, waterfalls, and high-altitude rivers [JÎYAR Û DÎYAR]. This physical requirement mirrors the ancient worship of Aredvi Sura Anahita, the supreme Zoroastrian deity of the waters. The Avesta mandated that sacrifices to Anahita could only be made near natural, flowing water to ensure the fertility of the flocks and the land. Xizir simply absorbed her ecological dominion.

THE MOUNTAIN GUARDIAN (MITHRA): But Xizir is not just a bringer of water; he is a terrifying, militant protector. Oral traditions describe him defending specific peaks (like Tujik Bawa, Duzgi Bawa), hurling massive stones to crush the enemies of the righteous. This is a direct, undeniable continuation of Mithra (Mihr).

In the ancient texts, Mithra is the "Lord of Wide Pastures," the solar deity of absolute truth and justice [RAŞTÎYE] who strikes from the high peaks to destroy those who break the cosmic order.

When a modern practitioner travels to a freezing mountain spring to ask Xizir for protection, they are not speaking to a man from a book. They are standing on the unbroken bedrock of the ancient world, invoking the Torrential River and the Lord of the Wide Pastures.

1 month ago | [YT] | 83

Vengê Ma

[ P E L Ê A R Ş Î V Î : THE STRATIFICATIONS OF AMED ]

[ E N G L I S H ]
The ancient city of Amed does not exist merely as a geography; it is a profound historical palimpsest. A new architecture of sophisticated revisionism seeks to sever our ancient urban monoliths from the continuum of their cultural hinterlands. To acknowledge the classical roots of regional toponyms is not a surrender of our historical memory. Rather, it is the absolute proof of this geography’s primordial gravity. Our cities are not isolated fortresses; they are the deep stratifications of civilizations.

// THE ETYMOLOGICAL BEDROCK
To trace the origins of the name Amed is to navigate the linguistic shifting sands of the early Iron Age. The earliest definitive textual attestations locate it in the 9th century BCE, within the royal annals of the Neo-Assyrian Empire. The Assyrians documented their military campaigns against the Aramean tribal state of Bit-Zamani, recording its fortified capital as Amedu or Amidi. As centuries progressed, the Assyrian Amedu transitioned smoothly into the classical Amida of the Roman and Byzantine eras, while the Syriac rendering, Āmīd, evolved concurrently alongside the region's profound Aramean heritage.

// THE HURRO-MITANNIAN SUBSTRATUM
While the geography is deeply steeped in this Aryan and Hurrian heritage, the specific nomenclature of Amedu or Amidi surfaces in the surviving textual ledger centuries after the collapse of the Mitanni state. To understand the cultural hinterland of Amed, one must look beyond the immediate etymology to the broader ethnogenesis of the Zagros. The region was once the heartland of the Mitanni Empire—a society defined by a ruling elite governing a vast, autochthonous population of Hurrian speakers. The Hurrians are the demographic and cultural bedrock upon which the highland identity was forged. They did not vanish; they were organically assimilated into the incoming Indo-Iranian cultural matrix. This deep synthesis echoes today within the very structure of the Kurdish language, which retains complex ergative grammatical features inherited directly from this ancient Hurro-Urartian substratum.

// THE ARCHITECTURE OF RECLAMATION
The modern revisionist argument relies on an intentional conflation of etymology and sociology. By pointing to the classical, non-Kurdish roots of regional toponyms to invalidate our presence, they engage in a selective reading of history. In the 20th century, state apparatuses executed aggressive demographic and toponymical redaction, institutionalizing modern names to legally erase the diverse realities of the city.

The widespread reclamation of the name Amed operates as a powerful mechanism. While etymologically rooted in Aramean antiquity, Amed has been universally adopted as the standard endonym. The Kurds, as the modern stewards of this urban monolith, have inherited and preserved the foundational iteration of the city's name. It is the integration of antiquity into the living vernacular, standing in direct defiance of modern erasure. We do not claim the history is exclusively ours; we claim the responsibility of remembering it.


[ K I R M A N C K Î ]
Sûka kehene ya Amedî tena yew cografya nîya; o, yew palîmpsesto tarîxî yo xorîn o. Yew mîmarîyêda neweye ya revîzyonîste û sofîstîke, wazena ke nê monolîtanê bajarî yê kehenan, koka înan a kulturîye ra cîya bikera. Qebulkerdişê koka antîke ya toponîmanê herême, teslîmkerdişê vîrê ma yê tarîxî nîyo. Eksê naye, no yew îspato qetî yê giranîya verêne ya na cografyaye yo. Bajarê ma qelayê tecrîdbîyayeyî nîyê; ê qatmanê xorînî yê şaristanîyan ê.

// BINGEYÊ ETÎMOLOJÎKΠ
Çiqas ke cografya bi nê mîrasê aryen û hurrîyan xorîn a zî, nameyê Amedu yan zî Amidi yo taybet, mîyanê defterê nuştekî de seserran ra dima, yanî rîjîyayîşê dewleta mîtannîyan ra dima vejîno werte. Reçekerdişê kokê nameyê Amedî, mîyanê xêzanê ziwanî yê Dewrê Asinî yo Verên de yew averşîyayîş o. Çimeyê nuştekî yê tewr verênî, nameyê bajarî seserra newîne ya Î.V. de, mîyanê qeydanê qiraliyetê Împaratorîya asûrîyan a neweye de nîşan danê. Asûrîyan hêrişê xo yê vera dewleta eşîra aramîye ya Bît-Zamanî qeyd kerdo û paytextê naye zî sey Amedu yan zî Amidi nuşto. Bi vîyartişê seserran, Ameduyê asûrîyan derbazê Amidaya klasîke ya demê Roma û Bîzansî bîyo û formê ey yê suryankî Āmīd zî, mîrasê xorîn ê aramîyan reyde hemwext aver şîyo.

// BINKATMANÊ HURRÎ-MÎTANNÎYAN 
Seba fehmkerdişê paşxaneyê kulturî yê Amedî, ganî merdim teberê etîmolojîya bajarî ra biewnîyo etnojenezê Zagrosî. Na herême wextêk merkezê Împaratorîya mîtannîyan bîya—yew şaro ke tede yew elîtê hukimdarî, yew nifûso hîra û xam ê hurrî-qiseykerdoxan îdare kerdêne. Hurrîyî, bingeyê demografîk û kulturî yê nasnameyê koyan ê. Ê vîndî nêbîyî; ê bi yew hawayo organîk mîyanê matrîsê kulturî yê hînd-îranîyan de vîyartî. Na senteza xorîne, ewro xora zî mîyanê awanîya ziwanê ma de veng dana, o ke xususîyetê gramerî yê ergatîvî yê alozî dîrekt nê binkatmanê hurrî-urartuyî ra girewtî.

// MÎMARÎYA WAYÎRVEJÎYAYΪΠ
Argumanê revîzyonîstî yê modernî, serê yew pîyakerdişo biqestî yê etîmolojî û sosyolojî ser o ronîyayê. Bi nîşandayîşê koka klasîke û nê-kurdîye ya toponîmanê herême, ê wazenê estbîyayîşê ma pûç bikerê û yew wendişo tarîxî yo dîktakerde ferz kenê. Seserra vîstine de, mekanîzmayê dewlete yew redaksîyono demografîk û toponîmîk o agresîf kerd, nameyê modernî kerdî resmî seba ke raştîya şaristanî bi qanûnî çin bikero.

Wayîrvejîyayîşê nameyê Amedî yo hîra, sey yew mekanîzmayo pêt xebitîyeno. Çiqas ke etîmolojîya xo de girêdayeyê entîkîteya aramîyan o zî, Amed bi yew hawayo unîversal sey endonîmêko standard qebul bîyo. Kurdan, sey pawitoxanê modernan ê nê monolîtê bajarî, mîrasê varyasyonê tewr kehen û bingeyînî yê nameyê bajarî girewto û pawito. No, entegrasyonê entîkîte bi ziwanê rojaneyî yo, û vera çinkinkerdişê modernî de yew vinderdişo rastewrast o. Ma nêvanîme ke tarîx tena yê ma yo; ma berpirsîyarîya vîrardişê ey gênîme xo ser.


[ K U R M A N C Î ]
Bajarê kevnar ê Amedê ne tenê erdnîgariyek e; ew palîmpsesteke dîrokî ya kûr e. Mîmariyeke nû ya revîzyonîst a sofîstîke hewl dide ku van monolîtên me yên bajarî ji paşxaneya wan a çandî qut bike. Pejirandina koka klasîk a toponîmên herêmî ne radestkirina bîra me ya dîrokî ye. Berevajî, ew belgeya teqez a giraniya destpêkî ya vê erdnîgariyê ye. Bajarên me ne kelehên îzolekirî ne; ew tebeqeyên kûr ên şaristaniyan in.

// BINGEHA ETÎMOLOJÎK
Şopandina koka navê Amedê, melevaniya di nav qûmên zimanî yên Serdema Hesinî ya Destpêkê de ye. Belgeyên nivîskî yên herî pêşîn, vî navî di sedsala 9emîn a B.Z. de, di nav salnameyên qraliyetê yên Împaratoriya Asûriyên Nû de cih dikin. Asûriyan seferên xwe yên leşkerî yên li dijî dewleta eşîra Aramî ya Bît-Zamanî tomar kirine, û paytexta wê ya qelekirî wekî Amedu an Amidi nivîsandine. Bi derbasbûna sedsalan re, Ameduya Asûriyan bi nermî derbasî Amidaya klasîk a serdemên Roma û Bîzansê bûye, û forma wê ya Suryanî Āmīd jî bi mîrateya kûr a Aramiyên re bi hevdemî pêşketiye.

// JÊRXANA HURRÎ-MÎTANNÎ
Tevî ku ev erdnîgarî bi vî mîrateya Aryen û Hurrî kûr e jî, navlêkirina taybet a Amedu an Amidi di nav deftera nivîskî ya mayî de, bi sedsalan piştî rûxîna dewleta Mîtanniyan derdikeve holê. Ji bo fêmkirina paşxaneya çandî ya Amedê, divê mirov ji etîmolojiya bajarî wêdetir li etnojeneza berfireh a Zagrosê binêre. Ev herêm demekê navenda Împaratoriya Mîtanniyan bû—civakek ku ji aliyê elîteke desthilatdar ve dihate birêvebirin û li ser nifûseke mezin û xwemalî ya Hurrî-axêvan serwer bû. Hurrî, bingeha demografîk û çandî ne ku nasnameya çiyayî li ser hatiye avakirin. Ew winda nebûn; ew bi rengekî organîk di nav matrixa çandî ya Hindo-Îranî de heliyan. Ev senteza kûr, îro jî di nav avahiya zimanê Kurdî de vedeng dide, ku taybetmendiyên rêzimanî yên ergatîv ên aloz rasterast ji vê jêrxana Hurrî-Urartûyî wergirtiye.

// MÎMARIYA VEGERANDINÊ
Argumana revîzyonîst a nûjen, li ser tevlîhevkirineke biqestî ya etîmolojî û sosyolojiyê ava bûye. Bi nîşandana koka klasîk û ne-Kurdî ya toponîmên herêmî ji bo betalkirina hebûna me, ew xwendineke bijartî ya dîrokê dikin. Di sedsala 20an de, amûrên dewletê redaksiyoneke demografîk û toponîmîk a êrîşkar pêk anîn, û navên nûjen kirin fermî daku rastiya cihêreng a bajarî bi qanûnî ji holê rakin.

Vegerandina berfireh a navê Amedê wekî mekanîzmayeke bi hêz tevdigere. Tevî ku etîmolojiya wê ji antîkîteya Aramiyan tê jî, Amed bi rengekî gerdûnî wekî endonîma standart hatiye pejirandin. Kurdan, wekî parêzvanên nûjen ên vî monolîtê bajarî, mîrateya guhertoya herî kevn û bingehîn a navê bajarî wergirtiye û parastiye. Ev yek, yekkirina antîkîteyê bi zimanê zindî re ye, û li dijî jêbirina nûjen sekinîneke rasteqîn e. Em nabêjin ku dîrok tenê ya me ye; em berpirsiyariya bîranîna wê digirin ser xwe.

1 month ago | [YT] | 91

Vengê Ma

History remembers the kings. The soil remembers the twelve.
Our new anthem 'DERWÊŞO' is out now. A heavy, cinematic journey into the heart of the Zagros Iliad. A Yezidi warrior, a forbidden love, and a charge of twelve against thousands. This is the sound of sacrifice.

Watch now: https://youtu.be/0u0aTEQaJos

[ K I R M A N C K Î ]
Tarîx (Dîrok) qiralan ano vîrê xo. Erd, ê diwêsan ano vîrê xo. 
Kilama ma ya newîye 'DERWÊŞO' nika ameye weşanayene. Ver bi zerrîya Îlyadaya Zagrosî, yew raywanîyêda girane û sînematîke. Yew şervano êzîdî, yew eşqo qedexe û verba hezaran de hêrişê diwêsan. No vengê fîdakarîye yo.

[ K U R M A N C Î ]
Dîrok şahan tîne bîrê. Ax diwanzdehan tîne bîrê.
Sirûda me ya nû 'DERWÊŞO' niha derket. Rêwîtiyeke giran û sînematîk ber bi dilê Îlyadaya Zagrosê ve. Şervanekî Êzîdî, evîneke qedexe û êrîşa diwanzdehan li hemberî hezaran. Ev dengê fedaîbûnê ye.

[ S O R A N Î ]
مێژوو پاشاکان لە یاد دەکات. خاک دوانزەکان لە یاد دەکات.
سرودی نوێمان 'DERWÊŞO' ئێستا بڵاوکرایەوە. گەشتێکی قورس و سینەمایی بۆ ناو دڵی ئیلیادەی زاگرۆس. جەنگاوەرێکی ئێزیدی، عەشقێکی قەدەغەکراو، و هێرشی دوانزە کەس لە دژی هەزاران. ئەمە دەنگی فیداکارییە.

Mêjû paşakan le yad dekat. Xak dwanzekan le yad dekat. Sirûdî nwêman 'DERWÊŞO' êsta billawikrayewe. Geştêkî qurs û sînemayî bo naw dillî Îlyadey Zagros. Cengawerêkî Êzîdî, eşqêkî qedexekraw, û hêrişî dwanze kes le dijî hezaran. Eme dengî fîdakariyye.

[ H A W R A M Î ]
تاريخ پادشاهان ماردانو وير. هاردە دوانزان ماردانو وير.
سرودی تازەماو 'DERWÊŞO' ئیسە وەڵاوە بی. سەفەرێوی قورس و سینەمایی پەی دڵو ئیلیاداو زاگرۆسی. جەنگاوەرێوی ئێزیدی، عەشقێوی قەدەغە و هێرشو دوانزا دژو هەزاران. ئید دەنگو فیداکارییو.

Tarîx paşahan mardano wîr. Harde dwanzan mardano wîr. Sirûdî tazemaw 'DERWÊŞO' îse welawe bîy. Safarêwî qurs û sînemayî pey dillu Îlyadaw Zagrosî. Cengawerêwî Êzîdî, eşqêwî qedexe û hêrişu dwanza diju hazaran. Îd dengu fîdakarîyo.

1 month ago | [YT] | 89

Vengê Ma

PELÊ ARŞÎVÎ: MÎMARÎYA FÎDAKARÎYE

[DIWÊS SIWARÎ : THE TWELVE RIDERS]

Tarîx qiralan ano vîrê xo. Erd, ê diwêsan ano vîrê xo.

Seserra 18ine de, koyanê Zagrosî şahidîya yew serebûte kerde, a ke sînoranê bawerîye ra vîyarte. Derwêşê Evdî, yew şervano êzîdî, û yewendes embazê ey şîyî ke konfederasyonê milanî bipawê—yew şaro ke serkêşanê înan ê dînîyan o red kerdibî.

Çira yew merdim seba înanê ke o red kenê, mireno?

Çunke mîyanê felsefeya qedîme ya şarê kurdî de, erd û cografya serê pêro doktrînan ra fîraz ê. Koyî nêpersenê ti senî minete kenî; ê tena persenê eke ti do seba pawitişê înan gonîya xo bidî. Derwêş û Yewendes Embazî [DIWÊS SIWARÎ], seba yew textê sîyasîyî nêkewtî mîyanê tofanê hezaran. Ê bîyî îfadeyo tewr berz ê xoverdayîşî. Înan bilûrê xo şikitî, mertalê xo eştî, û seba pawitişê yewîya welatê xo ver bi yew mergo qetî rayra şîyî.

Na, Îlyadaya cografyaya ma ya. O, yew vîrardişo bêpeynî yo, o ke musneno ra ke yewîye pê yewbîyayîşê fikran ney, pê fîdakarîya qetîye yena viraştene.

---

PELÊ ARŞÎVÎ: MÎMARIYA FEDAKARIYÊ

[SIWARÊN DONZDEH]

Dîrok şahan bi bîr tîne. Ax, donzdehan bi bîr tîne.

Di sedsala 18an de, çiyayên Zagrosê bûn şahidê bûyerekê ku sînorên baweriyê derbas kirin. Derwêşê Evdî, şervanekî Êzidî, û yazdeh hevrêyên wî siwar bûn da ku konfederasyona Mîlan biparêzin—gelekî ku rêberên wan ên olî ew biçûk xistibûn.

Çima mirovek ji bo wan kesên ku wî red dikin dimire?

Ji ber ku di felsefeya kevnar a gelê Kurd de, cografya ji hemû doktrînan pîroztir e. Çiya napirsin bê hûn çawa dua dikin; ew tenê dipirsin bê hûn ê ji bo parastina wan xwînê birijînin yan na. Derwêş û Donzdeh Hevrêyên wî [SIWARÊ DIWANZDEH] ji bo textê siyasî êrîşî bahozeke ji hezar kesan nekirin. Ew bûn nîşaneya herî bilind a berxwedanê. Wan bilûrên xwe şikandin, mertalên xwe avêtin û ji bo parastina yekparçeyiya xaka niştimanê xwe, ber bi mirineke mutleq û teqez ve ajotin.

Ev Îlyadaya cografyaya me ye. Ev bîrxistineke ebedî ye ku yekîtî ne bi lihevkirina mutleq, lê bi fedakariya mutleq tê avakirin.

---

پەڕەی ئەرشیڤی: تەلارسازیی فیداکاری

[سووارەی دوانزە]

مێژوو پاشاکان لە یاد دەهێڵێتەوە. خاک دوانزەکان لە یاد دەهێڵێتەوە.

لە سەدەی هەژدەیەمدا، چیاکانی زاگرۆس شایەتحاڵی ڕووداوێک بوون کە سنوورەکانی باوەڕی تێپەڕاند. دەروێشی عەڤدی، جەنگاوەرێکی ئێزیدی، لەگەڵ یانزە هاوڕێیەکەی سووار بوون بۆ پاراستنی کۆنفیدراسیۆنی میلان — گەلێک کە ڕێبەرە ئایینییەکانیان سووکایەتییان پێ کردبوون.

بۆچی مرۆڤێک لە پێناو ئەو کەسانەدا دەمرێت کە ڕەتی دەکەنەوە؟

چونکە لە فەلسەفەی دێرینی گەلی کورددا، جوگرافیا لە سەرووی هەموو دۆکترینەکانەوە پیرۆزە. چیاکان ناپرسن چۆن نزا دەکەیت؛ ئەوان تەنها دەپرسن ئایا بۆ پاراستنیان خوێن دەڕێژیت یان نا. دەروێش و دوانزە هاوڕێکەی [سووارەی دوانزە] لە پێناو تەختێکی سیاسیدا هێرشیان نەکردە سەر گەردەلوولی هەزاران کەس. ئەوان بوونە باڵاترین دەرکەوتەی بەرخۆدان. شمشاڵەکانیان شکاند، قەڵغانەکانیان فڕێدا، و بۆ پاراستنی یەکپارچەیی خاکی نیشتمانەکەیان، بەرەو مەرگێکی ڕەها و مسۆگەر سووار بوون.

ئەمە ئیلیادەی جوگرافیای ئێمەیە. ئەمە یادخستنەوەیەکی تاهەتاییە کە یەکڕیزی نەک بە ڕێککەوتنی ڕەها، بەڵکوو بە فیداکاریی ڕەها دروست دەکرێت.

---

PELÊ ARŞÎVÎ: THE ARCHITECTURE OF SACRIFICE

[SIWARÊ DIWANZDEH : THE TWELVE RIDERS]

History remembers the kings. The soil remembers the twelve.

In the 18th century, the Zagros mountains witnessed an event that defied the borders of faith. Derwêşê Evdî, a Yezidi warrior, and his eleven companions rode out to protect the Milan confederation—a people whose religious leaders had scorned them.

Why does a man die for those who reject him?

Because in the ancient philosophy of the Kurdish people, the geography is sacred above all doctrines. The mountains do not ask how you pray; they only ask if you will bleed to protect them. Derwêş and the Twelve Companions [SIWARÊ DIWANZDEH] did not charge into a storm of thousands for a political throne. They became the ultimate manifestation of resistance. They broke their flutes, threw away their shields, and rode into absolute, certain death to protect the territorial integrity of their homeland.

This is the Iliad of our geography. It is the eternal reminder that unity is forged not in absolute agreement, but in absolute sacrifice.

1 month ago | [YT] | 83

Vengê Ma

PELÊ ARŞÎVÎ: THE LINGUISTIC BRIDGE

Borders were drawn on maps, but never on our tongues.

We have received messages from across our geography that our archive is being used not just to remember the past, but to learn the languages of the greater geography. In response, Vengê Ma is expanding the architecture of our archive.

Beginning with the release of Derweso, every cinematic release will now feature a massive, 6-layer linguistic ledger embedded in the YouTube player:

• Kirmanckî (Zazakî)
• Kurmancî (Latin & Arabic Scripts)
• Soranî (Latin & Arabic Scripts)
• Hawramî / Goranî (Latin & Arabic Scripts)

By introducing Hawramî—the ancient literary sister-language of Kirmanckî—and translating across both Latin and Arabic scripts, we are building a phonetic bridge from the mountains to the valleys. The archive belongs to the entire geography.

---

I. KIRMANCKÎ (ZAZAKÎ)

PELÊ ARŞÎVÎ: PIRDÊ ZIWANÎ

Sînorî nexşeyan ser o ameyî antene, labelê qet ziwananê ma ser o ney.

Seranserê cografyaya ma ra ma rê xebere ameye ke, arşîvê ma tena seba vîrardişê tarîxî ney, seba musayîşê ziwananê cografyaya girse zî yeno xebitnayene. Sey cewabê naye, Vengê Ma mîmarîya arşîvê xo keno hîra.

Bi weşanayîşê Derwêşoyî, nika ra pey her eserê sînemayî de do yew qeydo ziwanîn o şeş-qatin o gird mîyanê YouTube de ca bigêro: 

• kirmanckî (zazakî) 
• kurmanckî (alfabeyanê latînkî û erebkî de) 
• sorankî (alfabeyanê latînkî û erebkî de) 
• hewramkî / gorankî (alfabeyanê latînkî û erebkî de)

Bi dekerdişê hewramkî—waya kirmanckî ya tarîxîye û edebîye—û bi çarnayîşê mîyanê her di alfabeyanê latînkî û erebkî de, ma koyan ra heta deran yew pirdo fonetîk nanîme ro. Arşîv, aîtê pêro cografyaya ma yo.

---

II. KURMANCÎ

PELÊ ARŞÎVÎ: PIRA ZIMAN

Sînor li ser nexşeyan hatin xêzkirin, lê qet li ser zimanê me nehatin kişandin.

Ji seranserê erdnîgariya me peyam gihiştin me ku arşîva me ne tenê ji bo bîranîna rabirdûyê, lê ji bo hînbûna zimanên erdnîgariya berfireh jî tê bikaranîn. Li hemberî vê, Vengê Ma mîmariya arşîva xwe berfireh dike.

Bi weşandina Derweso ve, êdî her berhemeke sînemayî wê xwedî tomareke zimanî ya 6-qatî be ku di lîstikvana YouTubeê de hatiye bicihkirin:

• Kirmanckî (Zazakî)
• Kurmancî (Nivîsa Latînî û Erebî)
• Soranî (Nivîsa Latînî û Erebî)
• Hawramî / Goranî (Nivîsa Latînî û Erebî)

Bi tevlîkirina Hawramî—xwişka zimanê Kirmanckî ya kevnar û edebî—û bi wergerandina ser her du alfabeyên Latînî û Erebî, em ji çiyayan heta geliyan pireke fonetîk ava dikin. Ev arşîv, aîdî hemû erdnîgariya me ye.

---

III. SORANÎ (Arabic Script)

پەڕەی ئەرشیڤی: پردی زمان

سنوورەکان لەسەر نەخشەکان کێشران، بەڵام قەت لەسەر زمانمان نەکێشران.

لە سەرانسەری جوگرافیاکەمانەوە پەیاممان پێگەیشت کە ئەرشیڤەکەمان تەنیا بۆ یادکردنەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکوو بۆ فێربوونی زمانەکانی جوگرافیایەکی بەرفراوانتریش بەکار دەهێنرێت. لە وەڵامی ئەمەدا، دەنگی ئێمە (Vengê Ma) تەلارسازیی ئەرشیڤەکەی فراوانتر دەکات.

بە بڵاوکردنەوەی دەروێشۆ، لەمەودوا هەر بەرهەمێکی سینەمایی تۆمارێکی زمانیی ٦ قاتی لەناو پلەیەیری یوتیوبدا لەخۆ دەگرێت:

• کرمانجکی (زازاکی)
• کرمانجی (ئەلفوبێی لاتینی و عەرەبی)
• سۆرانی (ئەلفوبێی لاتینی و عەرەبی)
• هەورامی / گۆرانی (ئەلفوبێی لاتینی و عەرەبی)

بە ناساندنی هەورامی—خوشکە زمانی دێرین و ئەدەبیی کرمانجکی—و وەرگێڕانی بۆ سەر هەردوو ئەلفوبێی لاتینی و عەرەبی، ئێمە پردێکی فۆنەتیک لە چیاکانەوە تا دۆڵەکان دروست دەکەین. ئەرشیڤەکە موڵکی تەواوی جوگرافیاکەیە.

---

IV. SORANÎ (Latin Script)

PERREY ERŞÎVÎ: PIRDÎ ZIMAN

Sinûrekan le ser nexşekan kêşran, bellam qet le ser zimanman nekêşran.

Le seranserî cugrafiyakemanewe peyamman pêgeyşt ke erşîvekeman teniya bo yadkirdinewey rabirdû nîye, bellkû bo fêrbûnî zimanekanî cugrafiyayekî berfrawantirîş bekar dehênrêt. Le wellamî emeda, dengî ême (Vengê Ma) telarsazîy erşîvekey frawantir dekat.

Be billawkirdinewey Derwêşo, lemewdwa her berhemêkî sînemayî tomarekî zimanîy 6 qatî le naw pleyeyrî Yutûbda lexo degrêt:

• Kirmancikî (Zazakî)
• Kirmancî (Elfubêy latînî û 'erebî)
• Soranî (Elfubêy latînî û 'erebî)
• Hewramî / Goranî (Elfubêy latînî û 'erebî)

Be nasandinî Hewramî—xuşke zimanî dêrîn û edebîy Kirmancikî—û wergêrranî bo ser herdû elfubêy latînî û 'erebî, ême pirdêkî fonetîk le çiyakanewe ta dollekan drust dekeyn. Erşîveke mullkî tewawî cugrafiyakeye.

---

V. HAWRAMÎ / GORANÎ

PERREW ERŞÎVÎ: PIRDU ZIWANÎ

Sinûrî seru nexşeka kêşyay, bellam qet seru ziwanu ma ne.

Ce seranseru cugrafiyakeymano peyamêma pene yawê ke erşîvekema teniya pey wîrawerdey wyerdey nîya, bellku pey amayay ziwanekaw cugrafiyayêwe firawanteriç bekar mê. Ce weraweru îneyda, Vengê Ma mî'mariyu erşîvekeyş firawanter kero.

Bi wellawkerdey Derwêşo, ce îsew pey her berhemêwe sînemayî şeş qatê tomarê ziwanîyê ce pleyeru Yutûbîda cêgê gêra:

• Kirmanckî (Zazakî)
• Kurmancî (Nusyay Latînî û Erebî)
• Soranî (Nusyay Latînî û Erebî)
• Hewramî / Goranî (Nusyay Latînî û Erebî)

Bi zîyatkerdey Hewramî—walleziwane dêrîn û edebîyekê Kirmanckî—û bi horgêllnayş pey seru herdû elfubê Latînî û Erebîyekey, ême pirdêwe fonetîkî ce kawaw ta derekaw munyeymêre. Erşîveke, ayidu temamu cugrafiyakeym a.

---

VI. HAWRAMÎ / GORANÎ (Arabic Script)

پەڕەو ئەرشیڤی: پردوو زوانی

سنوورێ سەروو نەخشەکا کێشیای، بەڵام قەت سەروو زوانوو ما نە.

جە سەرانسەروو جوگرافیاکەمانۆ پەیامێما پەنە یاوێ کە ئەرشیڤەکەما تەنیا پەی ویرئاوەردەی ویەردەی نییا، بەڵکوو پەی ئامایای زوانەکاو جوگرافیایێوە فراوانتەریچ بەکار مێ. جە وەراوەروو ئینەیدا، ڤەنگێ ما (Vengê Ma) میعماریو ئەرشیڤەکەیش فراوانتەر کەرۆ.

بە وەڵاوکەردەی دەروێشۆ، جە ئیسەو پەیو هەر بەرهەمێوە سینەمایی شەش قاتێ تۆمارێ زوانیێ جە پلەیەروو یوتیوبیدا جێگێ گێرا:

• کرمانجکی (زازاکی)
• کرمانجی (نویسیای لاتینی و عەرەبی)
• سۆرانی (نویسیای لاتینی و عەرەبی)
• هەورامی / گۆرانی (نویسیای لاتینی و عەرەبی)

بە زیاتکەردەی هەورامی — واڵەزوانە دێرین و ئەدەبییەکێ کرمانجکی — و بە هۆرگێڵنایش پەی سەروو هەردوو ئەلفوبێ لاتینی و عەرەبییەکەی، ئێمە پردێوە فۆنەتیکی جە کاواو تا دەرەکاو مونیەیمێرە. ئەرشیڤەکە، ئایدوو تەماموو جوگرافیاکەیما.

1 month ago | [YT] | 82