Milli Kimlik

Şah İsmayıl Xətayi

2 days ago | [YT] | 87

Milli Kimlik

Səfəvi imperiyasının əhli-sünnə məzhəbli dövlət xadimləri

Səfəvi sarayında yaşamış polyak əsilli yezuit və səyyah Judasz Tadeusz Krusinski “İran səyahətnaməsi” adlı əsərində Səfəvi dövləti və dövlətin süqutu dövrü haqqında məlumatlar verir. O xüsusilə Səfəvi imperiyasında sünni məzhəbli bəzi dövlət xadimlərinin mövcudluğu və Səfəvilərin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi barədə geniş qeydlər təqdim edir.

Krusinski Səfəvi sarayında olduğu müddətdə sünni məzhəbli baş vəzirin söhbətlərində iştirak etmiş və bu görüşlər zamanı topladığı məlumatları öz əsərində qeyd etmişdir. Onun yazdıqları həmin dövrün siyasi və dini münasibətlərini anlamaq baxımından mühüm mənbələrdən hesab olunur.

Səfəvi imperiyasının sünni məzhəbli dövlət xadimlərinin bəziləri:

Fətəli xan Dağıstani – Səfəvi dövlətinin Etimadüd-dövləsi (Dövlətin etimadı), yəni baş vəziri;

Qeyd: “Etimadüd-dövlə” Səfəvi dövlətinin ən üstün vəzifəsi idi, ordu və saray Səfəvi hökmdarından sonra birbaşa Etimadüd-dövləyə, yəni baş vəzirə bağlı idi.

Səfi xan Ləzgi – Çuxursəəd (İrəvan) bəylərbəyi;

Lütfəli xan Dağıstani – Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi;

Aslan xan Dağıstani – Kuhgiluyə və Astarabad bəylərbəyi;

Həsənəli xan Dağıstani – Şirvan bəylərbəyi;

Məhəmmədəli xan – Səfəvi ordusunun baş komandanı və Çuxursəəd bəylərbəyi;

Məhəmməd xan – Herat bəylərbəyi.

Polyak Krusinski “İran səyahətnaməsi” kitabında Səfəvi dövlətinin sünni məzhəbli baş vəziri Fətəli xan Dağıstani haqqında yazır: “Etimadüd–dövlə”nin (Fətəli xan Dağıstaninin) məktubları şahın yazı və fərmanlarından daha təsirlidir. Etimadüd-dövlə (Fətəli xan) ləzgi olub, sünni müsəlmandır və ləzgilər üzərində xüsusi imtiyaz sahibidir. Şirvan və İrəvan qalasına qədər olan yerlər qardaşıoğlunun (Həsənəli xan Dağıstaninin) ixtiyarında olduğundan bu yerlərin işğal olunmamasına dair (sünnilərə) məktub yazmışdır. …Etimadüd-dövlə (Fətəli xan Dağıstani) şahın sadiq xidmətçisi və dövlətin xeyrini düşünən bütün işlərində şərəfli yetkin bir insan idi”.

Polyak səyyah Judasz Tadeusz Krusinski Səfəvi sarayında olduğu dövrdə Fətəli xan Dağıstaninin saraydakı toplantılarında iştirak etmişdir. Xüsusilə Fətəli xanın Səfəvi dövlətinin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi ilə bağlı söylədikləri barədə qeydlər təqdim edir. Qeydlərə əsasən, məclisdə Fətəli xan Dağıstani aşağıdakı fikirləri söyləyir:

“Mənim Ləzgi əsilli və sünni olduğum cümləsinə gəlincə, Şah (Səfəvi) dövlətindəki sünni əhali sadiq və öz işləri güclərindədirlər və heç kim onlar haqqında mənfi bir şey eşitməmişdir. Mən Etimadüd-dövlə olanda ləzgiləri üsyanda gördüm. Ləzgilər İranda yaşadıqları Əlburz kimi dağlıq bölgədə, atalarınız (Səfəvi hökmdarları) zamanında onların zəbti (nəzarət altına almaq) gah çətinliklə, gah da könüllərini xoş tutaraq əldə edilirdi. Tədbir olaraq bu bölgədə bir neçə min döyüşçü əsgər saxlanılır, bundan başqa Şah Abbas xəzinədən ildə 1700 tümən axçanı (10000 pulu) onlara öz məmləkətlərini qorumaları və lazım olduqda müharibələrdə bizə (Səfəvi dövlətinə) yardıma hazır tutulmaları üçün vermişdir. Bölgədəki qarışıq vəziyyətdən istifadə edilərək və Rus təhlükəsi diqqətə alınaraq Ləzgilər yatışdırılmış, Gürcüstan valisi Vaxtan ilə Şahın dostlarına qılınc çəkməmək şərti ilə razılaşılmış və Şah Abbasın qanununa uyğun olaraq 94 qəbilə (ləzgi) rəisi Novruzda Tehrana gəlib maaşlarını istəyib birlik/ittifaq olduqlarını ifadə etmişdilər”.

Krusinski kitabında Fətəli xan Dağıstaninin qardaşı oğlu, Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi Lütfəli xan Dağıstani haqqında da məlumat verir. Krusinskinin yazdığına görə, Lütfəli xan sünni məzhəbli olsa da, sünni Hotaki dövlətinə qarşı döyüşmüş və ömrünün sonuna qədər Səfəvi dövlətinə sadiq qalmışdır.

Lakin bəzi xainlərin xəyanəti nəticəsində o əsir alınaraq əfqanlara təhvil verilmiş və Mir Mahmud Hotaki tərəfindən amansız şəkildə öldürülmüşdür. Polyak səyyah Krusinski onun ölümü haqqında kitabında belə yazır: “İsfahan əfqanlar tərəfindən işğal edilən zaman Mir Mahmud Lütfəli xanın şah (Şah Sultan Hüseyn) və dövlət adamlarından incindiyini anlayıb (Mir Mahmud Lütfəli xanın) əfqanlara xidmət edəcəyini düşünərək ona şəfqət və ehtiram göstərdi. Lakin Lütfəli xan buna əhəmiyyət verməyərək, iranlılara (Səfəvi dövlətinə) meyl edərək (2-ci) Şah Təhmasibin yanına qaçdı. Bəzi (xain və satılmış) iranlılar isə əfqanlara öz səmimiyyət və məhəbbətlərini bildirmiş və Mir Mahmuda xidmət etmək məqsədilə Lütfəli xanı Bəni-İsfahanda saxlayıb Mir Mahmudun yanına gətirdilər. Mir Mahmudun ona (Lütfəli xana) yazığı gəlmir və onun bədəninin iki yerə bölünməsini əmrini verir. Lütfəli xanın hər tikəsini bir yola asdılar. Onun (Lütfəli xan Dağıstaninin) iki oğlu Şah Təhmasibin xidmətində olmuşdur”.

Səfəvi dövləti rəsmi olaraq şiə məzhəbini qəbul etsə də, dövlət idarəçiliyində sünni məzhəbli şəxslərə də yüksək vəzifələr verilirdi. Hətta bu sünni əhali xristian işğalçıların hücumlarından qorunur, onlara siyasi və maddi dəstək göstərilirdi. Bu isə Səfəvi hakimiyyətinin dövlət maraqlarını və siyasi sabitliyi məzhəb fərqindən üstün tutduğunu göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Mənbə: Judasz Tadeusz Krusinski’nin İran Seyahatnamesi, Nahide Şimşir, s. 81, 84, 86. “Post Yayınevi”, 2.baskı.

Qızılbaş Qlobal İrsi Təşkilatının əməkdaşı, araşdırmaçı Vahid İbayev

3 days ago | [YT] | 20

Milli Kimlik

Babəklə Şah İsmayıl arasında təxminən yeddi yüz il var. Ayrı-ayrı zamanlarda yaşayıblar, ayrı-ayrı qüvvələrlə vuruşublar. Amma ikisinin də adı Azərbaycanın yaddaşında qalıb. Özü də elə-belə yox.

Babəki bəzi toplumların "kafir" və ya "İslam düşməni" adlandırması düzgün deyil. Bu məsələ çox sadələşdirilib. O dövrün tarixçiləri Babək haqqında "zındıq", "mulhid" və buna bənzər ifadələr işlədiblər. "Zındıq" sözü dinə inanıb sonradan dindən çıxan şəxsə deyilir. Xilafət zamanında siyasi-dini ittiham kimi də istifadə olunub. Babək haqqında bu ifadənin işlədilməsi onun mütləq Allahı inkar etdiyini deyil, xilafətin nəzərində "dindən çıxmış şəxs" olduğunu göstərir. Babək Abbasi xəlifəsinə qarşı vuruşurdu və xilafətin siyasi-dini baxışında xəlifənin hakimiyyətinə qarşı çıxmaq dini nizama qarşı çıxmaq kimi də təqdim edilirdi. Yəni burada Peyğəmbərin (s) İslamı ilə xilafətin siyasi-dini anlayışını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Oxşar siyasi məntiq Kərbəla hadisəsində də görünür: Həzrəti Hüseyn ibn Əlinin (ə) Yezid ibn Müaviyənin hakimiyyətinə qarşı çıxması hakimiyyət tərəfdarlarınca "itaətdən çıxmaq" kimi təqdim edilirdi. Deməli, bir şəxsin hakimiyyət tərəfindən "dindən çıxmış" və ya "azğın" adlandırılması onun Allahı inkar etdiyinin sübutu deyil.

Şah İsmayılda isə məsələ daha aydındır. O, müsəlman hökmdar idi, Səfəvi təriqətinin başçısı idi və Əhli-Beyt (ə) sevgisini öz dünyagörüşünün və qurduğu dövlətin əsas dayaqlarından birinə çevirmişdi.

İndi əsl oxşarlıq nədədir? Bax, əsas məsələ budur: hər ikisi öz zamanında böyük siyasi güclərə qarşı durub və Azərbaycan torpaqlarını böyük tarixi hadisələrin mərkəzinə çıxarıb. Babək uzun illər Abbasi xilafətinə qarşı vuruşub, ağır mübarizə aparıb və sona qədər təslim olmayıb. Şah İsmayıl isə əsrlər sonra böyük bir dövlət qurub, Azərbaycanı həmin dövlətin siyasi mərkəzinə çevirib. Xalqın yaddaşında onların yeri eyni deyil, amma hər ikisinin çox böyük yeri var. Babək daha çox azadlıq, müqavimət və boyun əyməməyin rəmzi kimi yaşayır. Şah İsmayıl isə dövlətçilik, siyasi birlik, türk dili və ədəbiyyatı, eləcə də Əhli-Beyt (ə) sevgisi ilə yadda qalıb. Əsrlər keçib, hakimiyyətlər dəyişib, sərhədlər dəyişib, amma bu iki ad xalqın yaddaşından silinməyib.

Bir də bunları birləşdirən başqa bir məsələ var: sonrakı dövrlərdə hər ikisini müxtəlif məqsədlərlə yozublar. Kimisi onları göylərə qaldırıb, kimisi isə əksinə, gözdən salmağa çalışıb. Ona görə Babək və Şah İsmayıl haqqında danışanda sonrakı əsrlərin onların üzərinə yapışdırdığı etiketləri bir kənara qoyub, mümkün qədər yaşadıqları dövrün şəraitinə və mənbələrinə baxmaq lazımdır. Bu gün də Babəki və Şah İsmayıl Xətaini aşağılayan, onları xalqın yaddaşından silməyə, tariximizdən çıxarmağa çalışan adamlar var. (Onlara adam dediyim üçün adamlardan üzr istəyirəm) Məncə, burada da bir sual vermək lazımdır: niyə? Bu iki şəxsiyyətin adının xalqın yaddaşında qalması kimə və nəyə mane olur?

Çox güman ki, kimisi bunu onların dini, əqidəvi və məzhəbi görüşlərinə görə edir. Kimisi onların bu torpaqlarda böyük siyasi güc yaratmaq, parçalanmış qüvvələri bir yerə toplamaq və vahid hakimiyyət qurmaq uğrunda apardıqları mübarizəni qəbul etmir. Kimisi də sadəcə bu xalqın tarixində böyük adların olmasını həzm edə bilmir. Səbəb nə olursa-olsun, bir xalqın tarixi şəxsiyyətlərini bilərəkdən alçaltmaq, onları yaddaşdan silməyə çalışmaq, nəticədə həmin xalqı öz tarixi yaddaşından uzaqlaşdırmağa xidmət edir. Çünki xalqın yaddaşından Babəki çıxarsan, onunla birlikdə bir müqavimət tarixini də çıxarırsan. Şah İsmayılı çıxarsan, bütöv bir dövlətçilik mərhələsini, Azərbaycanın siyasi mərkəz olduğu böyük bir dövrü və Xətainin türk dilində qoyduğu ədəbi irsi də kənara atmalı olarsan. Tarix isə xoşumuza gələn adamları saxlayıb, xoşumuza gəlməyənləri pozduğumuz dəftər deyil.

Babəki sevməyə bilərsən. Şah İsmayılın siyasətini tənqid edə bilərsən. Bu, normaldır. Tarixi şəxsiyyət tənqid olunmalıdır da. Amma tənqidlə tarixi şəxsiyyəti xalqın yaddaşından silməyə çalışmaq tamam ayrı şeylərdir. Birincisi tarixə münasibətdir, ikincisi isə tarixi yaddaşla mübarizədir.

Şah İsmayıl Babəkin davamçısı deyildi. Aralarında əsrlər, fərqli dünyalar və böyük fərqlər var. Amma onların yollarının kəsişdiyi bir yer var: dirənmək, iradə göstərmək və bu torpağın tarixində silinməyən iz qoymaq.

Bəlkə elə buna görə onların haqqında mübahisələr bu gün də bitmir. Çünki Babək də, Şah İsmayıl Xətai də sadəcə keçmişdə yaşayıb getmiş iki adam deyil. Bu xalq tarix, dövlət, azadlıq, kimlik və öz keçmişi haqqında düşünəndə qarşısına çıxan böyük tarixi adlardandır.

Onları sevmək məcburi deyil. Amma onları tarixdən silmək də heç kimin başı üçün deyil...

Namiq Haşimzadə

4 days ago | [YT] | 51

Milli Kimlik

Səfəvilərə dini-məzhəbi yönümlü iftira atanlara cavab

Səfəvi imperiyasının əhli-sünnə məzhəbli dövlət xadimləri

Səfəvi sarayında yaşamış polyak əsilli yezuit və səyyah Judasz Tadeusz Krusinski “İran səyahətnaməsi” adlı əsərində Səfəvi dövləti və dövlətin süqutu dövrü haqqında məlumatlar verir. O xüsusilə Səfəvi imperiyasında sünni məzhəbli bəzi dövlət xadimlərinin mövcudluğu və Səfəvilərin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi barədə geniş qeydlər təqdim edir.

Krusinski Səfəvi sarayında olduğu müddətdə sünni məzhəbli baş vəzirin söhbətlərində iştirak etmiş və bu görüşlər zamanı topladığı məlumatları öz əsərində qeyd etmişdir. Onun yazdıqları həmin dövrün siyasi və dini münasibətlərini anlamaq baxımından mühüm mənbələrdən hesab olunur.

Səfəvi imperiyasının sünni məzhəbli dövlət xadimlərinin bəziləri:

Fətəli xan Dağıstani – Səfəvi dövlətinin Etimadüd-dövləsi (Dövlətin etimadı), yəni baş vəziri;

Qeyd: “Etimadüd-dövlə” Səfəvi dövlətinin ən üstün vəzifəsi idi, ordu və saray Səfəvi hökmdarından sonra birbaşa Etimadüd-dövləyə, yəni baş vəzirə bağlı idi.

Səfi xan Ləzgi – Çuxursəəd (İrəvan) bəylərbəyi;

Lütfəli xan Dağıstani – Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi;

Aslan xan Dağıstani – Kuhgiluyə və Astarabad bəylərbəyi;

Həsənəli xan Dağıstani – Şirvan bəylərbəyi;

Məhəmmədəli xan – Səfəvi ordusunun baş komandanı və Çuxursəəd bəylərbəyi;

Məhəmməd xan – Herat bəylərbəyi.

Polyak Krusinski “İran səyahətnaməsi” kitabında Səfəvi dövlətinin sünni məzhəbli baş vəziri Fətəli xan Dağıstani haqqında yazır: “Etimadüd–dövlə”nin (Fətəli xan Dağıstaninin) məktubları şahın yazı və fərmanlarından daha təsirlidir. Etimadüd-dövlə (Fətəli xan) ləzgi olub, sünni müsəlmandır və ləzgilər üzərində xüsusi imtiyaz sahibidir. Şirvan və İrəvan qalasına qədər olan yerlər qardaşıoğlunun (Həsənəli xan Dağıstaninin) ixtiyarında olduğundan bu yerlərin işğal olunmamasına dair (sünnilərə) məktub yazmışdır. …Etimadüd-dövlə (Fətəli xan Dağıstani) şahın sadiq xidmətçisi və dövlətin xeyrini düşünən bütün işlərində şərəfli yetkin bir insan idi”.

Polyak səyyah Judasz Tadeusz Krusinski Səfəvi sarayında olduğu dövrdə Fətəli xan Dağıstaninin saraydakı toplantılarında iştirak etmişdir. Xüsusilə Fətəli xanın Səfəvi dövlətinin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi ilə bağlı söylədikləri barədə qeydlər təqdim edir. Qeydlərə əsasən, məclisdə Fətəli xan Dağıstani aşağıdakı fikirləri söyləyir:

“Mənim Ləzgi əsilli və sünni olduğum cümləsinə gəlincə, Şah (Səfəvi) dövlətindəki sünni əhali sadiq və öz işləri güclərindədirlər və heç kim onlar haqqında mənfi bir şey eşitməmişdir. Mən Etimadüd-dövlə olanda ləzgiləri üsyanda gördüm. Ləzgilər İranda yaşadıqları Əlburz kimi dağlıq bölgədə, atalarınız (Səfəvi hökmdarları) zamanında onların zəbti (nəzarət altına almaq) gah çətinliklə, gah da könüllərini xoş tutaraq əldə edilirdi. Tədbir olaraq bu bölgədə bir neçə min döyüşçü əsgər saxlanılır, bundan başqa Şah Abbas xəzinədən ildə 1700 tümən axçanı (10000 pulu) onlara öz məmləkətlərini qorumaları və lazım olduqda müharibələrdə bizə (Səfəvi dövlətinə) yardıma hazır tutulmaları üçün vermişdir. Bölgədəki qarışıq vəziyyətdən istifadə edilərək və Rus təhlükəsi diqqətə alınaraq Ləzgilər yatışdırılmış, Gürcüstan valisi Vaxtan ilə Şahın dostlarına qılınc çəkməmək şərti ilə razılaşılmış və Şah Abbasın qanununa uyğun olaraq 94 qəbilə (ləzgi) rəisi Novruzda Tehrana gəlib maaşlarını istəyib birlik/ittifaq olduqlarını ifadə etmişdilər”.

Krusinski kitabında Fətəli xan Dağıstaninin qardaşı oğlu, Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi Lütfəli xan Dağıstani haqqında da məlumat verir. Krusinskinin yazdığına görə, Lütfəli xan sünni məzhəbli olsa da, sünni Hotaki dövlətinə qarşı döyüşmüş və ömrünün sonuna qədər Səfəvi dövlətinə sadiq qalmışdır.

Lakin bəzi xainlərin xəyanəti nəticəsində o əsir alınaraq əfqanlara təhvil verilmiş və Mir Mahmud Hotaki tərəfindən amansız şəkildə öldürülmüşdür. Polyak səyyah Krusinski onun ölümü haqqında kitabında belə yazır: “İsfahan əfqanlar tərəfindən işğal edilən zaman Mir Mahmud Lütfəli xanın şah (Şah Sultan Hüseyn) və dövlət adamlarından incindiyini anlayıb (Mir Mahmud Lütfəli xanın) əfqanlara xidmət edəcəyini düşünərək ona şəfqət və ehtiram göstərdi. Lakin Lütfəli xan buna əhəmiyyət verməyərək, iranlılara (Səfəvi dövlətinə) meyl edərək (2-ci) Şah Təhmasibin yanına qaçdı. Bəzi (xain və satılmış) iranlılar isə əfqanlara öz səmimiyyət və məhəbbətlərini bildirmiş və Mir Mahmuda xidmət etmək məqsədilə Lütfəli xanı Bəni-İsfahanda saxlayıb Mir Mahmudun yanına gətirdilər. Mir Mahmudun ona (Lütfəli xana) yazığı gəlmir və onun bədəninin iki yerə bölünməsini əmrini verir. Lütfəli xanın hər tikəsini bir yola asdılar. Onun (Lütfəli xan Dağıstaninin) iki oğlu Şah Təhmasibin xidmətində olmuşdur”.

Səfəvi dövləti rəsmi olaraq şiə məzhəbini qəbul etsə də, dövlət idarəçiliyində sünni məzhəbli şəxslərə də yüksək vəzifələr verilirdi. Hətta bu sünni əhali xristian işğalçıların hücumlarından qorunur, onlara siyasi və maddi dəstək göstərilirdi. Bu isə Səfəvi hakimiyyətinin dövlət maraqlarını və siyasi sabitliyi məzhəb fərqindən üstün tutduğunu göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Mənbə: Judasz Tadeusz Krusinski’nin İran Seyahatnamesi, Nahide Şimşir, s. 81, 84, 86. “Post Yayınevi”, 2.baskı.

Qızılbaş Qlobal İrsi Təşkilatının əməkdaşı, araşdırmaçı Vahid İbayev

5 days ago | [YT] | 48

Milli Kimlik

"Necə olur Şah İsmayıldan az sonra mərkəzləşdirilmiş rus dövlətin yaradan İvan Qroznı olur qəhrəman, XIX əsrdə ilin günlərinin sayı qədər Alman lantaqlarını “dəmir və qanla” birləşdirən Bismark olur tarixi şəxsiyyət, İtaliyanı birləşdirən Cüzeppe Qaribaldi olur əfsanəvi qəhrəman, amma Azərbaycanı birləşdirən, ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət yaradan Şah İsmayıl olur “məzhəb faşizminin” banisi."

Milli Şuranın sədri hörmətli Professor Cəmil Hasanli.

Skip the Carousel

1 2

6 days ago | [YT] | 64

Milli Kimlik

Bir qəndildən bir qəndilə taxıldım,
Türab оlub yer üzünə yaxıldım,
Bir zaman da çaxmaq ilə çaxıldım,
Könlümə оd düşdü, yandım da gəldim.

Əzəldən əvvəli biz haqqı bildik,
Haqdan nida gəldi, haqqa haqq dedik,
Qırxlar meydanında yunduq, pak оlduq,
İstəmən təharət, yundum da gəldim.

Şunda bir qardaşla qeydə düşmüşəm,
Pirlər məqamında yanıb bişmişəm,
Qırxlar meydanında həm görüşmüşəm,
İstəmən yanmağı, yandım da gəldim.

Şah Xətayi aydır: – Sənindir fərman,
Оlursan hər qulun dərdinə dərman.
Gözəl şahım, sənə min canım qurban,
İstəməz qurbanı, kəsdim də gəldim.

✍️ Şah İsmayıl Xətai

#şahismayıl #xətai

1 week ago | [YT] | 108

Milli Kimlik

‼️‼️‼️Bir ağıllı adam yoxdur ki, durub bunların ağızlarından vursun...- Firudin Cəlilov

⭕⭕⭕Professor Firudin Cəlilov: “Şah İsmayıl Xətainin əleyhinə danışanlar əvvəla tarixi bilmirlər, yəqin, qaynaqlardan xəbərləri yoxdur. Ancaq düşmənlərin vaxtında Şah İsmayıl haqqında yazdıqları mənfi fikirləri də var. Adam da öz millətinə, Azərbaycanı birləşdirən böyük dövlət quran hökmdarını bu cür tənqid edər? Ona görə mən o haqda söhbətə qarışmaq istəmirəm ki, ayıbdır. “Şah İsmayıl Xətainin əleyhinə danışanlar əvvəla tarixi bilmirlər, yəqin, qaynaqlardan xəbərləri yoxdur. Ancaq düşmənlərin vaxtında Şah İsmayıl haqqında yazdıqları mənfi fikirləri də var. Adam da öz millətinə, Azərbaycanı birləşdirən böyük dövlət quran hökmdarını bu cür tənqid edər? Ona görə mən o haqda söhbətə qarışmaq istəmirəm ki, ayıbdır"

📌Mənbə: Pravda

1 week ago | [YT] | 31

Milli Kimlik

Dmitri Cernişevskiy

📜 " ... Səfəviləri bizə "İran bölməsində" keçirlər, lakin orada farslara aid heç nə yoxdur"

"... O ,( Şah İsmayıl nəzərdə tutulur) bugünkü Azərbaycanın əcdadlarına arxalanaraq dövlət qurdu"

"...İran tarixçiləri Şah İsmayılın fars mənşəlli olduğunu sübut edə bilməyəndə deyirlər ki, yaxşı onda o kürd mənşəlidir"

1 week ago | [YT] | 52

Milli Kimlik

Şah İsmayıl Xətai ətrafında çəkişmələr böyüyür.

Millət vəkili Fazil Mustafa tarixi şəxsiyyətləri bütləşdirməyə qarşı olduğunu və onun adına olan ordenin ləğvini təklif edib. Başqa deputatlar isə buna qarşı çıxaraq Xətainin Azərbaycan dövlətçiliyi və ədəbi dilinin inkişafındakı rolunu müdafiə ediblər.

Mübahisəslər sosial şəbəkələrə də sıçrayıb.

Bir qrup hesab edir ki, Xətai böyük bir dövlət qurub və Azərbaycan türkçəsini də dövlət dili səviyyəsinə qaldırıb.

Başqa bir qrup isə hesab edir ki, Xətai farsların təsiri altında Azərbaycanda şiəliyi yaymaqla türk dünyasını parçalayıb və Osmanlı imperiyasına qarşı savaşa qalxmaqla fərqləri dərinləşdirib.

Belə görünür ki, bu mövzu Azərbaycanın əbədi mübahisəsi olaraq qalacaq.

1 week ago | [YT] | 33

Milli Kimlik

Fazil azlıq edirdi, Aqşin də böyürdən çıxdı.

Aqşin Yenisey bu gün "Şərq" qəzetinə müsahibə verib və deyib:

"Cəmiyyətin bir hissəsi hələ də səfəvilər dövründə ilişib qalıb. Hətta ondan sonrakı Əfşarlar dövrünə də keçməyiblər. Məsələn, mənə görə Azərbaycan dövləti və milləti üçün rol-model Şah İsmayıl Xətai yox, Nadir şahdır. Qədimliyə qayıdırıqsa, Nadir şaha qayıdaq. Çünki adam həm səfəviləri məhv olmaqdan qoruyub, həm də bu gün bizə hava-su kimi lazım olan milli kimliyi dini kimliyin önünə daşıyıb".

Mənim fikrimcə, bu cür müsahibə ümumiyyətlə çap olunmamalı, yayılmamalıdır. Çünki cəmi bu neçə cümlə göstərir ki, müsahibin mövzu haqqında heç bir dərin biliyi yoxdur və şablon da olsa, bilik sahibi olmayanları fikir sahibi kimi qələmə verməklə mətbuat, media maarifçilik funksiyasının əleyhinə fəaliyyət göstərmiş olur.

İndi gəlin Aqşinin dediklərini tezisləşdirək.

Tezis 1: "Azərbaycan cəmiyyəti hələ də Səfəvilər dövründə ilişib qalıb."

Cavab: Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında Azərbaycan cəmiyyətinin və dövlətinin 6 ülvi niyyəti sadalanıb. Bu niyyətlərin hər biri yalnız modern cəmiyyətlərə məxsusdur. Bir cəmiyyətin modern niyyətlərə və dövlətə malik olması, öz keçmişindən imtina etməsi mənasına gələ bilməz. Xalqın öz tarixinə sahib çıxması keçmişdə ilişib qalmaq yox, tarixi şüurla gələcəyə yön vermək üçündür.

Tezis 2: "Şah İsmayıl yox, Nadir şah rol-model olmalıdır."

Cavab: Bu adamın nə lazımınca Şah İsmayıldan xəbəri var, nə də Nadir şahdan. Hələ də anlamayıb ki, Şah İsmayılın tarixi funksiyası Azərbaycan türklərinin siyasi konsolidasiyası, yeni imperiya yaradılması idisə, Nadir şahın tarixi funksiyası dağılmış imperiyanı hərbi yolla bərpa etmək, xarici işğalları aradan qaldırmaq və yeni
fəthlər həyata keçirmək idi. Onlar eyni tarixi mərhələnin və eyni funksiyaların adamları deyildilər. Şah İsmayıl qurucu, Nadir şah
bərpaçıdır. Qurucu olmasa, bərpaçı da olmazdı.

Tezis 3: "Nadir şah milli kimliyi dini kimliyin önünə çıxardı".

Bu, da doğru deyil. XVIII əsrin əvvəllərində "milli kimlik" anlayışı ümumiyyətlə yox idi. Antoni D. Smit, Ernest Gellner, Benedikt Anderson kimi millət nəzəriyyəçilərinin ortaq qənaətinə görə, müasir milli kimliklər XVIII əsrin sonu-XIX əsrdə formalaşmağa başlayır. Nadir şah öləndən sonra!

Tezis 4: "Nadir şah dini kimliyi ikinci plana keçirdi."

Cavab: Bu da yanlış təqdimatdır. Nadir şah sekulyar dövlət qurmamışdı. O, Cəfəri fiqhini beşinci məzhəb kimi tanıtmağa və Osmanlı ilə siyasi münasibətləri normallaşdırmağa çalışırdı. Bir çox tarixçilərin fikrincə, növbəti mərhələdə xilafət məqamını Osmanlıdan almağı planlaşdırmışdı. Bu da tipik imperiya yanaşması idi.

Tezis 5: "Nadir şah Səfəviləri məhv olmaqdan xilas etdi."

Cavab: Əvvəla, Nadir şahı elə Səfəvilərin "dövlət ağlı" tapıb üzə çıxarmışdı və o zaman çıxarmışdı ki, hakimiyyət artıq əldən getmişdi. Digər tərəfdən, Nadir şah Səfəvilərin son sağ qalan nümayəndələrini də aradan götürərək 1736-cı ildə Muğan qurultayında özünü şah elan etdi. Odur ki, "Nadir şah Səfəviləri xilas etdi" demək kökündən yanlışdır.

ƏN BÖYÜK metodoloji səhv isə odur ki, Nadir Əfşar Şah İsmayıla alternativ deyil. Şah İsmayıl olmasaydı, Səfəvi dövləti yaranmaz, Nadir şahın bərpa etməyə çalışdığı hərbi-siyasi və mədəni məkan da mövcud olmazdı. Nadir şah Azərbaycan dövlətçilik ənənəsinin çox önəmli şəxsiyyətidir, amma istinad nöqtəsi də deyil.

Yaxşı olar ki, Aqşin bildiyi məsələlərdən danışsın. 4 cümləsinin bircəciyi elmi baxımdan düz deyil, hələ bir ağıl da verir.

Taleh Sahsuvarov

2 weeks ago | [YT] | 91